ยาแต่ละชนิดเสื่อมสภาพต่างกัน บางชนิดเมื่อหมดอายุแล้วฤทธิ์เพียงค่อย ๆ ลดลง เช่น ยาแก้ปวดทั่วไป แต่บางชนิดอาจสูญเสียประสิทธิภาพเร็วกว่าที่คิด หรือโครงสร้างทางเคมีเปลี่ยนไปจนให้ผลไม่พึงประสงค์ บทความนี้ไม่มีเป้าหมายให้จดจำว่ายาชนิดใด "ยังพอใช้ได้" หลังหมดอายุ เพราะนั่นเป็นการประเมินที่ต้องให้เภสัชกรตัดสิน หลักที่ปลอดภัยกว่าคือถือว่ายาทุกชนิดที่หมดอายุแล้วไม่ควรใช้ต่อ

ประเด็นที่สำคัญกว่าสำหรับผู้สูงอายุคือการใช้ยาหลายชนิดพร้อมกัน หรือภาวะ polypharmacy ผู้สูงอายุจำนวนมากใช้ยาควบคุมโรคเรื้อรังหลายตัว เช่น ความดันโลหิตสูง เบาหวาน และโรคหัวใจ เมื่อยาตัวใดตัวหนึ่งเสื่อมฤทธิ์โดยไม่มีใครรู้ตัว ผลที่ตามมาอาจไม่ใช่อาการชัดเจนทันที แต่เป็นการควบคุมโรคที่ค่อย ๆ หลุดไปจนไปตรวจพบตอนไปตามนัด

บ้านไทยหลายหลังเก็บยาไว้หลายจุดโดยไม่ได้ตั้งใจ เช่น ลิ้นชักข้างเตียง ตู้ในครัวที่อยู่ใกล้เตาหรือแหล่งความร้อน ชั้นวางของในห้องน้ำที่มีความชื้นสูง กระเป๋าที่พกไปโรงพยาบาลแล้วไม่ได้แกะออก และถุงพลาสติกจากร้านยาหลายร้านที่กองรวมกันไว้ในตู้เก็บของ ยิ่งผู้สูงอายุไปพบแพทย์หลายแห่งหรือหลายโรค ยิ่งมีโอกาสที่ยาจะกระจายอยู่หลายจุดโดยไม่มีใครรวบรวมเป็นรายการเดียว ความร้อนและความชื้นในบ้านไทยยังทำให้ยาเสื่อมสภาพเร็วกว่าที่ระบุไว้บนฉลาก แม้ยังไม่ถึงวันหมดอายุ

สิ่งที่ครอบครัวมักเข้าใจผิดคือคิดว่ายาที่เก็บไว้ "เผื่อฉุกเฉิน" จะยังปลอดภัยเสมอตราบใดที่ยังไม่ได้เปิดใช้ ในความเป็นจริงยาที่เก็บไว้นานโดยไม่มีใครหมุนเวียนใช้หรือตรวจสอบ มักเป็นกลุ่มที่หมดอายุโดยไม่มีใครรู้มากที่สุด

ฉลากยาส่วนใหญ่พิมพ์ตัวอักษรและตัวเลขขนาดเล็ก ทั้งวันผลิตและวันหมดอายุ ผู้สูงอายุจำนวนมากมีภาวะสายตายาวตามวัย หรือ presbyopia ซึ่งเป็นการเปลี่ยนแปลงตามธรรมชาติที่ทำให้โฟกัสวัตถุใกล้ตาได้ยากขึ้น การอ่านฉลากขนาดเล็กโดยไม่มีแว่นขยายหรือแสงสว่างเพียงพอ จึงเป็นสาเหตุหนึ่งที่ทำให้แยกยาหมดอายุออกจากยาที่ยังใช้ได้ไม่ชัดเจน และอาจหยิบยาผิดขวดโดยไม่รู้ตัว

การจัดการยาด้วยตัวเอง ตั้งแต่จำวันนัด แยกยาแต่ละมื้อ ไปจนถึงตรวจวันหมดอายุ จัดอยู่ในกลุ่มความสามารถที่เรียกว่า IADL หรือกิจวัตรประจำวันที่ซับซ้อนกว่าการดูแลตัวเองพื้นฐาน ความสามารถนี้อาจลดลงจากสายตา การได้ยิน ความจำ หรือความคล่องแคล่วของมือ การช่วยให้ผู้สูงอายุยังจัดการยาได้เองในส่วนที่ปลอดภัย เช่น เขียนวันหมดอายุตัวใหญ่ติดไว้หน้ากล่อง จึงช่วยรักษาความเป็นอิสระโดยไม่เพิ่มความเสี่ยง

นอกจากวันที่บนแผงหรือขวดยา ควรสังเกตสภาพจริงของยาด้วย ยาเม็ดที่เปลี่ยนสี ซีดลง มีจุดด่าง แตกร้าว หรือจับตัวเป็นก้อนผิดปกติ ยาน้ำที่มีตะกอน สีขุ่นเปลี่ยนไป หรือแยกชั้น ยาที่มีกลิ่นแปลกไปจากตอนซื้อใหม่ หรือแผงยาที่ฟอยล์ฉีกขาดจนอากาศและความชื้นเข้าถึงตัวยาโดยตรง สิ่งเหล่านี้เป็นสัญญาณว่ายาอาจเสื่อมสภาพก่อนวันที่ระบุไว้ และไม่ควรใช้ต่อ

ผลกระทบจากยาที่เสื่อมสภาพในผู้สูงอายุอาจไม่แสดงออกตรงไปตรงมาแบบที่คาดไว้ ซึ่งเป็นลักษณะที่เรียกว่าอาการแสดงไม่ตรงแบบ หรือ atypical presentation เช่น ยาควบคุมความดันที่ฤทธิ์อ่อนลงอาจไม่ทำให้เกิดอาการชัดเจนทันที แต่ทำให้ความดันค่อย ๆ สูงขึ้นเงียบ ๆ จนไปตรวจพบตอนมีอาการเวียนศีรษะหรือหกล้ม ซึ่งครอบครัวอาจไม่เชื่อมโยงกับเรื่องยาหมดอายุเลยหากไม่ได้ตรวจย้อนกลับ