น้ำมันปลาเป็นไขมันชนิดไม่อิ่มตัวสูง โครงสร้างแบบนี้ทำปฏิกิริยากับออกซิเจนได้ง่าย ความร้อน แสงแดด และอากาศที่เข้าขวดทุกครั้งที่เปิดฝาช่วยเร่งให้น้ำมันเริ่มเปลี่ยนสภาพ เรียกว่าเหม็นหืน หรือในภาษาเคมีคือการเกิดออกซิเดชัน วิตามินเม็ดแข็งอย่างแคลเซียมหรือวิตามินซีไม่มีปัญหานี้ในแบบเดียวกัน จึงเก็บได้ทนกว่า

ผู้ผลิตจำนวนมากจึงบรรจุน้ำมันปลาในแคปซูลนิ่มที่ปิดสนิท ขวดทึบแสง และบางยี่ห้อใส่ซองดูดความชื้นหรือสารกันหืนไว้ แต่การปิดสนิทจากโรงงานใช้ได้จนถึงวันที่แกะซีล หลังแกะแล้วอายุของเม็ดขึ้นกับการเก็บของบ้านเรา ไม่ใช่แค่ตัวเลขวันหมดอายุบนฉลาก

ในผู้สูงอายุ ความรู้สึกรับกลิ่นและรสมักลดลงตามวัย บางคนจึงไม่รู้ว่าเม็ดเริ่มหืนแล้ว และมีผู้สูงอายุอีกหลายคนที่กินน้ำมันปลามาหลายเดือนจนชินกับรสในปาก กลายเป็นว่าลูกหลานที่มาเยี่ยมต่างหากที่ได้กลิ่นผิดปกติก่อน ถ้าเปิดฝาขวดที่บ้านผู้สูงอายุแล้วได้กลิ่นแรงผิดปกติ ควรเอามาให้คนอื่นดมตรวจอีกครั้งก่อนตัดสินใจ

การตรวจที่บ้านทำได้ด้วยตา จมูก และมือ ไม่ต้องกัดหรือชิมเม็ดเพื่อทดสอบ เปิดฝาขวดแล้วดมกลิ่นก่อน น้ำมันปลาปกติมีกลิ่นคาวทะเลบาง ๆ หรือแทบไม่มีกลิ่นถ้าเป็นแคปซูลเคลือบกลิ่น แต่ที่เสียแล้วจะมีกลิ่นเหม็นแรงคล้ายน้ำมันทอดซ้ำ กลิ่นสีทาบ้าน หรือกลิ่นปลาเน่า ซึ่งต่างจากกลิ่นคาวปกติตรงที่ฉุนแสบจมูก

ต่อมาดูที่เม็ด แคปซูลที่เก็บร้อนมักนิ่มผิดปกติ เปลือกบวม เหนียวติดกัน บิดเบี้ยว หรือมีคราบมันเยิ้มที่ผิวขวด บางเม็ดรั่วจนน้ำมันเลอะด้านใน สีน้ำมันที่เข้มกว่าเม็ดชุดแรกก็เป็นสัญญาณหนึ่ง ถ้าเม็ดที่รั่วมีเพียงหนึ่งเม็ดจากหลายสิบเม็ด อาจเป็นเม็ดเสียหายจากโรงงาน แต่ถ้าหลายเม็ดติดกันเป็นก้อน แสดงว่าขวดเคยร้อนหรือโดนความชื้นมาก

อาการหลังกินเป็นเบาะแสอีกชั้น เรอเป็นกลิ่นคาวจัด ท้องอืดมากกว่าปกติ คลื่นไส้ หรือท้องเสียหลังเปลี่ยนมากินขวดใหม่ อาจเกิดจากน้ำมันที่เสื่อมสภาพ หรือเกิดจากสาเหตุอื่นของผู้สูงอายุเอง เช่น กรดไหลย้อน หรือยาที่กินร่วมกัน ถ้าสงสัยให้เลิกกินขวดนั้นก่อนและจดไว้ว่าเกิดหลังกินเม็ดจากขวดไหน

จุดที่คนมักวางน้ำมันปลาเพราะสะดวกกลับเป็นจุดที่ร้อนที่สุดของบ้าน บนโต๊ะอาหารใกล้เตา ชั้นวางริมหน้าต่างที่แดดส่อง กล่องยาที่ห้อยไว้หลังห้องครัว หรือเก๊ะรถยนต์ที่จอดตากแดด อุณหภูมิในรถที่จอดกลางแจ้งช่วงบ่ายสูงกว่าอากาศข้างนอกมาก เม็ดที่ฝากไว้ไม่กี่ชั่วโมงก็นิ่มได้

ตู้เย็นช่วยชะลอการหืนได้ แต่ไม่ใช่คำตอบเดียวสำหรับทุกขวด ฉลากบางยี่ห้อระบุให้เก็บเย็นหลังเปิด บางยี่ห้อบอกว่าเก็บที่อุณหภูมิห้องที่ไม่เกินค่าที่ระบุ ให้ทำตามฉลากของขวดนั้น ถ้าฉลากไม่ได้ห้าม การเก็บในตู้เย็นช่องธรรมดาในกล่องปิดสนิท ไม่แช่ช่องแข็ง และไม่วางที่ฝาประตูซึ่งอุณหภูมิแกว่งทุกครั้งที่เปิด เป็นทางเลือกที่ทำได้ในบ้านที่ร้อนมาก ตอนหยิบออกมาควรปล่อยให้ขวดคลายความเย็นก่อนเปิด เพื่อไม่ให้ไอน้ำควบแน่นเข้าไปในขวด

ช่วงหน้าฝนความชื้นสูง ถ้าเก็บในตู้ครัวที่ไม่ค่อยเปิด ให้ตรวจขวดเป็นระยะว่าฝาขึ้นราหรือไม่ และอย่าเทเม็ดเข้ากล่องยารายสัปดาห์ครั้งละเยอะ เพราะกล่องยาเปิดปิดบ่อย อากาศเข้าถึงเม็ดมากกว่าขวดเดิม ถ้าใช้กล่องจัดยา ให้เติมเฉพาะเม็ดที่ใช้ภายในหนึ่งสัปดาห์และเก็บขวดหลักไว้ที่เดิม

พัสดุที่สั่งออนไลน์ก็มีเรื่องนี้ เพราะกล่องอาจนอนอยู่หน้าบ้านหรือในรถขนส่งหลายชั่วโมงกลางแดด รับของแล้วควรเช็กว่าเม็ดติดกันหรือรั่วหรือไม่ก่อนแจกจ่ายต่อให้พ่อแม่ ถ้ากล่องร้อนจัดตอนรับ ควรสงสัยตั้งแต่ครั้งแรก

ฉลากผลิตภัณฑ์เสริมอาหารที่ขายในไทยควรมีเลขสารบบอาหารจาก อย. วันผลิตหรือวันหมดอายุ และเลขล็อต ตรวจเลขสารบบกับฐานข้อมูลของ อย. ได้ แต่เลขนี้บอกว่าผลิตภัณฑ์ขึ้นทะเบียนไว้ ไม่ได้บอกว่าขวดในมือเก็บมาถูกวิธี คำว่า ควรบริโภคก่อน กับ หมดอายุ ใช้ในความหมายใกล้กัน ให้ถือวันที่ระบุเป็นเส้นตายสูงสุดสำหรับขวดที่ปิดซีลและเก็บถูกวิธี

ประเด็นที่คนมักพลาดคือวันหมดอายุบนฉลากไม่ได้รับรองว่าเม็ดดีจนถึงวันนั้นหากขวดเคยโดนความร้อน หลังเปิดใช้แล้ว ผู้ผลิตบางรายระบุระยะเวลาที่ควรใช้ให้หมด บางรายไม่ระบุ ถ้าฉลากไม่บอก ให้ถือหลักว่าเปิดขวดนานเท่าไร โอกาสที่อากาศเข้าก็มากขึ้น ขวดที่เหลือเม็ดน้อยและเปิดมานานหลายเดือนควรตรวจกลิ่นก่อนหยิบกินทุกครั้ง

เทคนิคง่าย ๆ ที่ใช้ได้จริงคือเขียนวันที่เปิดขวดด้วยปากกากันน้ำที่ฉลาก และถ่ายรูปฉลากด้านหลังไว้ในโทรศัพท์ เผื่อต้องเอาไปถามเภสัชกร หรือเผื่อรายละเอียดบนขวดจางลงจากความชื้น การถ่ายรูปฉลากยังช่วยในการนำไปแสดงแพทย์เวลาตรวจรายการยาและอาหารเสริมทั้งหมด ซึ่งสำคัญสำหรับผู้สูงอายุที่ใช้ยาหลายชนิด (polypharmacy)

กฎที่ใช้ง่ายคือถ้ามีสัญญาณหืนข้อใดข้อหนึ่งชัด ๆ ให้ทิ้ง ถ้าไม่ชัดแต่สงสัย ให้ปรึกษาเภสัชกรที่ร้านยาหรือโรงพยาบาลพร้อมขวดจริง ไม่ต้องกินต่อเพื่อทดสอบ ข้อมูลที่ชัดเจนว่ากินน้ำมันปลาที่หืนแล้วอันตรายแค่ไหนยังมีจำกัด แต่ผลที่พบบ่อยและน่ากังวลสำหรับผู้สูงอายุคือท้องเสียหรือคลื่นไส้ ซึ่งนำไปสู่การขาดน้ำได้เร็วกว่าคนอายุน้อย เพราะความรู้สึกกระหายน้ำลดลงตามวัย

ห้ามเปิดแคปซูลเอาน้ำมันมาผสมอาหารหรือใช้ทาผิวถ้าฉลากไม่ได้บอก และไม่ควรให้ผู้ที่กลืนลำบากกัดหรือเคี้ยวแคปซูลขนาดใหญ่เพราะเสี่ยงสำลัก ถ้ากลืนเม็ดไม่ไหว ให้ปรึกษาเภสัชกรเรื่องรูปแบบอื่น แทนการดัดแปลงเอง

การทิ้งก็มีวิธี อย่าเทลงชักโครกหรือท่อระบายน้ำ ให้ห่อถุงปิดสนิทแล้วนำไปทิ้งในถังขยะอันตรายชุมชนหรือจุดรับยาและอาหารเสริมหมดอายุที่โรงพยาบาล ร้านยา หรือหน่วยงานท้องถิ่นเปิดรับในพื้นที่ ควรตรวจสอบจุดรับในพื้นที่ล่าสุดก่อน เพราะแต่ละเทศบาลจัดการไม่เหมือนกัน

ก่อนซื้อขวดใหม่ ให้ถามตัวเองก่อนว่าเม็ดที่เหลือในบ้านกินหมดทันในช่วงที่ปลอดภัยหรือไม่ ขวดใหญ่ราคาต่อเม็ดอาจถูก แต่ถ้ากินช้า เม็ดท้าย ๆ มักเก็บนานจนเสี่ยงหืน ขวดเล็กที่หมดเร็วจึงเหมาะกว่าสำหรับคนที่กินไม่สม่ำเสมอ และถ้าแพทย์ไม่ได้บอกให้กินหรือเลิกกิน การตัดสินใจเรื่องกินหรือหยุดต้องกลับไปที่แพทย์ ไม่ใช่ตัดสินจากผลการดมกลิ่นอย่างเดียว