ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารที่ขายในไทยต้องมีเลขสารบบอาหาร 13 หลักอยู่ในกรอบสี่เหลี่ยมบนฉลาก เลขนี้เป็นหลักฐานว่าผู้ผลิตหรือผู้นำเข้าขึ้นทะเบียนสถานที่และผลิตภัณฑ์กับ อย. แล้ว ผู้ซื้อตรวจสอบได้จากระบบค้นหาของ อย. ซึ่งควรเปิดดูข้อมูลล่าสุดเองก่อนซื้อ เพราะรายละเอียดระบบอาจเปลี่ยนตามเวลา

สิ่งที่เลขไม่ได้บอกคือประสิทธิภาพ และไม่ได้บอกว่าปลอดภัยสำหรับคนที่กินยาอยู่ ผู้สูงอายุจำนวนไม่น้อยใช้ยาหลายชนิดพร้อมกัน ซึ่งเพิ่มโอกาสที่อาหารเสริมจะไปรบกวนการทำงานของยา เลข อย. จึงเป็นเพียงด่านแรก ถ้าไม่มีเลขนี้ก็ตัดทิ้งได้ทันที แต่ถ้ามีก็ยังต้องอ่านต่อ

ระวังเลขที่ถ่ายรูปมาจากอีกผลิตภัณฑ์ เลขที่พิมพ์เลือนจนอ่านไม่ออก หรือฉลากที่ใช้ตัวอักษรเลียนแบบกรอบ อย. มีเพียงเครื่องหมายคล้ายเลข ถ้าไม่แน่ใจ ให้ถ่ายรูปฉลากแล้วนำไปค้นในระบบ หรือถามเภสัชกรร้านยาที่ไว้ใจ

ฉลากที่ดีบอกชื่อสารสำคัญแต่ละตัวพร้อมปริมาณ และระบุว่าปริมาณนั้นต่อ “หนึ่งหน่วยบริโภค” เช่นต่อหนึ่งแคปซูลหรือต่อสองเม็ด ผู้ซื้อมักอ่านตัวเลขใหญ่หน้ากล่องแล้วเข้าใจว่านั่นคือที่ได้รับต่อวัน ทั้งที่วิธีรับประทานอาจให้กินหลายเม็ด ตัวเลขที่ได้รับจริงจึงเป็นปริมาณต่อเม็ดคูณจำนวนเม็ดที่กินต่อวัน ตรงนี้ต้องใช้เครื่องคิดเลขในโทรศัพท์ช่วย

คำที่ควรสะดุดคือ “สารสกัด” หรือ “ผสมสูตรเฉพาะ” ที่ไม่บอกว่าสารออกฤทธิ์มีกี่หน่วย เพราะสารสกัดสมุนไพรหนึ่งชื่อมีความเข้มข้นต่างกันได้มาก ถ้าชื่อสารเป็นภาษาต่างประเทศที่อ่านไม่ออก ให้ถ่ายรูปไปถามเภสัชกรว่าคืออะไร ไม่ใช่เดาจากชื่อที่ฟังดูดี

ผู้สูงอายุที่ไตทำงานลดลงตามวัย ขับสารบางอย่างออกช้ากว่าคนหนุ่มสาว การกินสารเดียวกันในหลายผลิตภัณฑ์พร้อมกัน เช่น วิตามินรวมที่มีแคลเซียมอยู่แล้ว ร่วมกับแคลเซียมเม็ดอีกกระปุก ทำให้ได้สารนั้นซ้ำโดยไม่รู้ตัว ควรวางทุกกระปุกที่กินไว้ข้างกัน แล้วไล่อ่านส่วนประกอบเทียบกัน

ฉลากที่รับผิดชอบมักมีคำเตือน เช่น ผู้ที่แพ้ส่วนประกอบ หญิงตั้งครรภ์ หรือผู้ที่มีโรคประจำตัวควรปรึกษาแพทย์ก่อน ผู้สูงอายุที่กินยาควรอ่านบรรทัดนี้ด้วยสายตาของตัวเอง ไม่ข้ามไปเพราะคิดว่าเขียนไว้ตามพิธี ถ้าฉลากไม่มีคำเตือนอะไรเลย ก็ไม่ได้แปลว่าไม่มีความเสี่ยง

ตัวอย่างที่ควรรู้คือ ยาละลายลิ่มเลือดอย่างวาร์ฟารินมีปฏิกิริยากับอาหารและสมุนไพรหลายอย่าง วิตามินเคจากอาหารหรืออาหารเสริมบางชนิดมีผลต่อระดับยา ส่วนน้ำมันปลาบางผลิตภัณฑ์อาจเพิ่มโอกาสเลือดออกง่ายในบางคน ผู้ที่กินยาประเภทนี้จึงควรแจ้งแพทย์และเภสัชกรทุกครั้งก่อนเริ่มหรือหยุดอาหารเสริมอะไรก็ตาม ไม่ต้องเขินว่าเป็นแค่วิตามิน

ถ้ามีสัญญาณแพ้หลังกินอาหารเสริม เช่น ผื่นขึ้นทั้งตัว ริมฝีปากหรือหน้าบวม หายใจลำบาก ให้หยุดทันทีและโทร 1669 รอให้เช้าไม่ได้ และเก็บกระปุกหรือถ่ายรูปฉลากไปให้แพทย์ดู

อาหารเสริมโฆษณาว่ารักษาโรคไม่ได้ ถ้ามีคำว่ารักษา หาย ล้างสารพิษ ลดความดัน ลดน้ำตาล หรือฟื้นฟูข้อเสื่อมได้ ถือว่าเข้าข่ายอ้างสรรพคุณทางยาหรืออวดอ้างเกินจริง สิ่งที่ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารพูดได้มีขอบเขตแคบกว่านั้นมาก และไม่ควรมีรูปหมอ รูปผู้ป่วยก่อนหลัง หรือคำรับรองจากคนดัง

อีกจุดที่พบบ่อยคือโฆษณาปากต่อปาก ลูกค้าส่งรูปมาในไลน์ว่ากินแล้วเดินได้ หรือวิดีโอที่ผู้สูงอายุมาเล่าว่าหายแล้ว ซึ่งตรวจสอบไม่ได้ และมักมาพร้อมแรงกดดันให้ซื้อเป็นชุด ผู้ดูแลควรถามตัวเองว่าใครได้เงินถ้าเราเชื่อ และใครรับผิดชอบถ้ามีอาการแพ้ ถ้าอยากตรวจสอบจริง ให้ติดต่อ อย. หรือสำนักงานสาธารณสุขจังหวัด

ผู้สูงอายุบางคนซื้อเพราะเหงาหรือกลัวป่วย พนักงานขายที่โทรมาคุยทุกวันเป็นเรื่องจริงที่เกิดขึ้น ผู้ดูแลจึงควรคุยด้วยความเคารพ ไม่ตำหนิ แล้วชวนอ่านฉลากด้วยกัน ให้เขามีส่วนตัดสินใจเอง ถ้าพ่อแม่อยู่ในภาวะเปราะบาง กินได้น้อย น้ำหนักลด หรือทำกิจวัตรประจำวันเองได้น้อยลง การกินอาหารเสริมมาแทนมื้ออาหารยิ่งไม่ช่วย ควรพาไปให้แพทย์หาสาเหตุก่อน