ภาวะมวลกล้ามเนื้อน้อย (sarcopenia) คือมวลและกำลังกล้ามเนื้อลดลงตามวัยร่วมกับการใช้งานที่น้อยลง มักค่อยเป็นค่อยไปเป็นเดือนถึงปี สังเกตได้จากการลุกจากเก้าอี้ต้องใช้มือยันทุกครั้ง เดินช้าลงจนคนอื่นเดินแซง และน่องดูเล็กลง แบบนี้ยังมีเวลาให้วางแผน แต่ไม่ควรปล่อยไว้เฉย ๆ

แรงขาที่ลดลงเร็วภายในไม่กี่วันเป็นคนละเรื่อง ผู้สูงอายุมักมีอาการแสดงไม่ตรงแบบ (atypical presentation) คือร่างกายไม่ส่งสัญญาณตามตำราแบบคนอายุน้อย การติดเชื้อทางเดินปัสสาวะหรือปอดอักเสบอาจไม่ขึ้นด้วยไข้สูง แต่ขึ้นด้วยการเดินไม่ไหว ซึมลง หรือสับสนกว่าเดิม การเปลี่ยนยาใหม่ ภาวะขาดน้ำในหน้าร้อน และการนอนโรงพยาบาลหลายวันก็ทำให้แรงขาหายไปเร็วได้ คำถามที่แยกได้ดีที่สุดจึงไม่ใช่ขาแรงกี่เปอร์เซ็นต์ แต่คือเมื่อสัปดาห์ที่แล้วเขาทำอะไรได้ และวันนี้ทำได้เท่าเดิมหรือไม่

การใช้ยาหลายชนิดพร้อมกัน (polypharmacy) พบได้ทั่วไปในผู้สูงอายุที่มีหลายโรคและพบแพทย์หลายแผนก ยาบางกลุ่มอาจทำให้ง่วง มึนศีรษะ หรือความดันตกในจังหวะลุกยืน ผลคือขาเหมือนไม่มีแรงเฉพาะตอนลุก ทั้งที่กำลังกล้ามเนื้อจริงยังพอมี บทความนี้ไม่ระบุว่ายาใดเป็นสาเหตุ และห้ามหยุดหรือปรับยาเอง สิ่งที่ทำได้คือรวบรวมยาทุกชนิดรวมทั้งยาซื้อเองและอาหารเสริม ไปให้แพทย์หรือเภสัชกรทบทวนพร้อมกันครั้งเดียว

ความดันตกเมื่อเปลี่ยนท่า (orthostatic hypotension) คือความดันลดลงในไม่กี่วินาทีหลังเปลี่ยนจากนอนหรือนั่งเป็นยืน ทำให้หน้ามืด ตาลาย และเข่าอ่อนพับ มักเกิดตอนตื่นเช้า หลังอาหารมื้อใหญ่ และในวันที่อากาศร้อนหรือดื่มน้ำน้อย ครอบครัวมักตีความว่าเป็นขาไม่มีแรง ทั้งที่สิ่งที่ต้องแก้คือจังหวะการลุกและการดื่มน้ำ

ความปวดก็ลดแรงขาได้โดยที่ผู้สูงอายุไม่บอกใคร ข้อเข่าเสื่อม ปวดสะโพก หรือแผลที่เท้าทำให้เขาเลี่ยงการลงน้ำหนักข้างนั้นโดยอัตโนมัติ กล้ามเนื้อฝั่งที่ไม่ได้ใช้จะลีบเร็วกว่าอีกข้างภายในไม่กี่สัปดาห์ ถ้าเห็นว่าเดินเอียง ให้ถามเรื่องความปวดตรง ๆ และดูฝ่าเท้ากับเล็บเท้าด้วย

บ้านไทยหลายหลังมีจุดที่ต้องใช้แรงขามากกว่าที่คิด ทั้งธรณีประตูห้องน้ำที่สูงขึ้นมาหนึ่งคืบ โถนั่งยอง เก้าอี้พลาสติกเตี้ยที่ไม่มีที่ท้าวแขน และบันไดขั้นแคบ จุดเหล่านี้ทำให้คนที่แรงขาเริ่มลดลงรู้ตัวช้า เพราะเขาจะค่อย ๆ เลี่ยงไปเองโดยไม่บอกใคร การถามว่าเดินไหวไหมมักได้คำตอบว่าไหว เพราะไม่อยากให้ลูกหลานเป็นห่วง จึงต้องดูจากสิ่งที่เขาเลิกทำมากกว่าคำตอบ

ในทางเวชศาสตร์ผู้สูงอายุ สิ่งที่ใช้ตัดสินว่าหนักแค่ไหนคือความสามารถทำกิจวัตรประจำวัน ไม่ใช่ชื่อโรค กิจวัตรพื้นฐานหรือ ADL หมายถึงกินข้าว อาบน้ำ แต่งตัว เข้าห้องน้ำ และลุกเดิน ส่วนกิจวัตรที่ซับซ้อนขึ้นหรือ IADL หมายถึงจัดยาเอง ทำอาหาร ซื้อของ และเดินทางไปนัดหมอ เวลาแรงขาลดลง IADL มักหายไปก่อน ADL เสมอ

เครื่องมือที่ทีมสุขภาพใช้มีชื่อเฉพาะ เช่น Barthel Index ที่ให้คะแนนกิจวัตรพื้นฐาน และ Timed Up and Go ที่จับเวลาตั้งแต่ลุกจากเก้าอี้ เดินไปสามเมตร แล้วกลับมานั่ง เครื่องมือเหล่านี้เป็นของผู้ประเมิน ไม่ใช่แบบทดสอบที่ครอบครัวควรจับเวลาเองแล้วสรุประดับ สิ่งที่ครอบครัวทำได้คือบันทึกสิ่งที่เห็นในบ้านจริง แล้วให้ผู้เชี่ยวชาญแปลผล