ฝ่าเท้าของเราเป็นเซ็นเซอร์ตัวใหญ่ ทุกก้าวมีปลายประสาทใต้ฝ่าเท้าส่งข้อมูลกลับไปว่าพื้นเรียบหรือเอียง แข็งหรือลื่น แล้วสมองใช้ข้อมูลนี้ปรับกล้ามเนื้อขาและลำตัวภายในเสี้ยววินาที พื้นรองเท้าที่เรียบเสมอกันทำให้ข้อมูลนี้อ่านง่าย พื้นที่มีปุ่มนูนเป็นแถวจะกดฝ่าเท้าเป็นจุด ๆ ตลอดเวลา สมองต้องแยกแยะว่าอะไรคือปุ่ม อะไรคือพื้นจริงที่อยู่ข้างล่าง

คนที่ทรงตัวดีอยู่แล้วมักปรับตัวได้ภายในไม่กี่ก้าว แต่ผู้สูงอายุที่มวลกล้ามเนื้อน้อยลงตามวัย (sarcopenia) หรือที่ข้อเท้าไม่ค่อยแข็งแรง การปรับตัวนี้ช้ากว่า ถ้าก้าวบนทางต่างระดับหรือพื้นเปียก เท้าอาจเอียงบนปุ่มโดยไม่ทันตั้งตัว นักกายภาพบำบัดมักดูการทรงตัวด้วยการทดสอบ Timed Up and Go คือให้ลุกจากเก้าอี้ เดินไปข้างหน้าราว 3 เมตร หมุนตัว แล้วกลับมานั่ง ถ้าทดสอบนี้ช้าหรือเซ ควรระวังอุปกรณ์ที่ทำให้ฝ่าเท้ารับรู้พื้นยากขึ้นเป็นพิเศษ

ความตั้งใจของคนทำรองเท้าปุ่มนวดคือให้รู้สึกสบายหรือกระตุ้นฝ่าเท้า แต่ความรู้สึกสบายกับการเดินมั่นคงเป็นคนละเรื่อง เท่าที่อ่านจากแนวทางป้องกันหกล้มของ WHO, CDC และ NIA หน่วยงานเหล่านี้พูดถึงรองเท้าที่พอดี พื้นกันลื่น และส้นเตี้ย ไม่ได้ระบุว่าปุ่มนวดช่วยป้องกันการหกล้ม

ผู้สูงอายุที่ปลายประสาทเสื่อมจากเบาหวานหรือสาเหตุอื่นมักไม่รู้สึกเจ็บเมื่อมีสิ่งกดเท้า ปุ่มพลาสติกแข็งที่กดจุดเดิมซ้ำ ๆ ตลอดทั้งวันอาจทำให้ผิวหนังช้ำหรือพองโดยที่เจ้าตัวไม่รู้สึกอะไรเลย กว่าจะเห็นก็เป็นรอยแผลแล้ว และแผลที่เท้าของคนเป็นเบาหวานหายช้าและติดเชื้อง่ายกว่าปกติ

อาการเท้าชาที่ต้องคิดถึง ได้แก่ รู้สึกเหมือนใส่ถุงเท้าอยู่ตลอดทั้งที่เท้าเปล่า เหยียบก้อนกรวดแล้วไม่รู้สึก อาบน้ำแล้วไม่แน่ใจว่าน้ำร้อนหรือเย็น หรือเดินแล้วรู้สึกว่าพื้นนุ่มผิดปกติ ถ้ามีอาการเหล่านี้ ปุ่มนวดไม่ได้ช่วยให้เท้ากลับมารู้สึกดีขึ้น และไม่ควรใช้เป็นวิธีทดสอบว่าเท้ายังรับความรู้สึกได้หรือไม่ ควรปรึกษาแพทย์เรื่องอาการชาก่อน บทความเรื่อง เท้าชาในผู้สูงอายุ อธิบายอาการที่ควรสังเกตไว้แล้ว

คนที่ใช้ยาหลายชนิดพร้อมกัน (polypharmacy) ก็ควรระวังเช่นกัน เพราะยาบางกลุ่มทำให้มึนหรือง่วง และเพิ่มความเสี่ยงล้มอยู่แล้ว การเติมปัจจัยที่ทำให้เท้าไม่มั่นคงเข้าไปอีกชั้นยิ่งไม่ควร ถ้าสงสัยว่ายาที่กินอยู่ทำให้เซ ให้ถามแพทย์หรือเภสัชกรเรื่องรายการยาทั้งหมด

คำว่า “เพื่อสุขภาพ” บนป้ายสินค้าไม่มีนิยามตายตัวว่าต้องกันลื่นหรือรองรับข้อเท้า รองเท้าบางคู่พื้นด้านในเป็นปุ่มนวด แต่พื้นด้านนอกเป็นยางเรียบมันที่ลื่นบนกระเบื้องเปียกไม่ต่างจากรองเท้าแตะทั่วไป ผู้ซื้อจึงต้องพลิกดูพื้นด้านนอกเอง ลายดอกยางลึกพอไหม ยางนิ่มพอไหม และลองถูกับพื้นกระเบื้องที่ชื้นเล็กน้อยก่อนซื้อถ้าร้านอนุญาต

อีกจุดที่ต้องดูคือการยึดเท้า รองเท้าแบบสวมที่ไม่มีสายรัดส้นหรือหลวมที่ปลายเท้าทำให้ผู้สูงอายุต้องงอนิ้วเกร็งไว้ไม่ให้หลุด ท่าเดินจะเปลี่ยนเป็นลากเท้า ซึ่งเป็นท่าที่สะดุดขอบพรมได้ง่าย ถ้าอยากได้ความสบายของพื้นนุ่ม ให้มองหารองเท้าที่พื้นด้านในนุ่มเรียบ มีสายหรือแถบรัดข้อเท้า แล้วค่อยตัดสินว่าต้องการปุ่มนวดหรือไม่

สำหรับเปรียบเทียบประเภทรองเท้าในมุมกว้าง ดูได้จากคู่มือเลือกประเภทรองเท้าผู้สูงอายุที่เขียนไว้แยกต่างหาก บทความนี้เน้นเฉพาะข้อจำกัดของแบบปุ่มนวด

ไม่มีแนวทางจากหน่วยงานสุขภาพที่กำหนดจำนวนนาทีสำหรับรองเท้าชนิดนี้ จึงขอแนะนำเป็นหลักการแทนตัวเลข คือเริ่มสั้นที่สุด ใส่ในบ้านบนพื้นแห้ง มีคนอยู่ใกล้ ๆ และมีที่จับ เช่น เดินในครัวหรือทางเดินที่มีราวหรือโต๊ะให้เกาะ ใส่แล้วถอดออกมาดูฝ่าเท้าทุกครั้ง ถ้ามีรอยแดงที่ไม่จางภายในไม่กี่นาที หรือรู้สึกร้อนแสบ ให้หยุดใช้

สถานที่ที่ไม่ควรใส่ ได้แก่ ห้องน้ำ พื้นเปียก บันได ทางลาดเอียง ตลาดสดที่พื้นลื่น และถนนที่มีขอบทางต่างระดับ เพราะจุดเหล่านี้ต้องการพื้นรองเท้าที่เกาะพื้นดีกว่าความสบายใต้ฝ่าเท้า ส่วนการเดินออกกำลังกายยาว ๆ ควรใช้รองเท้าผ้าใบที่พอดีและพื้นเรียบมากกว่า

คนที่ชอบความรู้สึกนวดเท้าอาจเลือกนั่งแล้วกลิ้งเท้าบนลูกบอลนวดเล็ก ๆ หลังอาบน้ำแทนการเดินทั้งวันบนปุ่ม วิธีนี้ควบคุมแรงกดได้และไม่ต้องรับน้ำหนักตัว แต่สำหรับคนเท้าชาหรือเป็นเบาหวานก็ยังต้องถามแพทย์ก่อนอยู่ดี

ให้ผู้สูงอายุสวมถุงเท้าที่ใช้จริง ยืนบนรองเท้าสองข้างพร้อมกันแล้วถามว่ารู้สึกเอียงไหม ลองยืนทรงตัวขาเดียวสั้น ๆ โดยมือเกาะราวหรือผนัง ถ้ารู้สึกโคลงมากกว่ารองเท้าคู่เดิม แปลว่าไม่เหมาะ แล้วลองเดินไปกลับสิบก้าวโดยดูว่าส้นเท้าหลุดไหม นิ้วเท้าเกร็งไหม ตรวจพื้นด้านนอกด้วยการลองบิดรองเท้า ถ้าบิดได้ง่ายเกินไปแปลว่าพื้นไม่ค่อยรองรับเท้า