เบาหวานที่คุมน้ำตาลไม่ดีเป็นเวลานานอาจทำลายปลายประสาท เริ่มจากปลายนิ้วเท้าแล้วขยับขึ้นมาที่ฝ่าเท้าและข้อเท้า คนไข้บางคนบอกว่าเหมือนเหยียบทราย บางคนรู้สึกเหมือนมีเข็มแทง บางคนไม่รู้สึกอะไรเลย อาการชาแบบหลังเป็นอันตรายที่สุด เพราะ “อาการเจ็บ” คือระบบเตือนภัยของร่างกาย พอระบบนี้เสีย การกดแรงเกินหรือความร้อนที่ลวกผิวก็ไม่มีสัญญาณห้ามปราม

แพทย์หรือพยาบาลใช้การตรวจเท้าประจำปีเพื่อดูเรื่องนี้ เช่น ใช้เส้นไนลอนเล็ก ๆ แตะฝ่าเท้าดูว่ารู้สึกหรือไม่ เรียกว่า monofilament test ผลตรวจนี้บอกว่าเท้ายังมีความรู้สึกปกป้องตัวเองเหลืออยู่แค่ไหน ซึ่งเป็นตัวกำหนดว่าเครื่องนวดแบบใดพอรับได้ ครอบครัวไม่ควรใช้ความรู้สึกของคนไข้ตอนนวดเป็นตัวตัดสิน เพราะเท้าที่ชามักประเมินแรงต่ำกว่าความจริง

ปัญหาอีกอย่างคือการไหลเวียนเลือดไปปลายเท้าที่ลดลง หรือโรคหลอดเลือดแดงส่วนปลาย ผิวที่ได้เลือดน้อยจะแข็งแรงน้อยลง แผลเล็ก ๆ หายช้า และติดเชื้อได้ง่าย แรงกดซ้ำ ๆ จากหัวนวดอาจทำให้ผิวที่เปราะอยู่แล้วฉีกหรือเป็นรอยช้ำใต้ผิว กว่าจะรู้ตัวก็เป็นแผลเรียบร้อย อีกด้านหนึ่ง เท้าที่ชายังทำให้ก้าวไม่มั่น สะดุดง่าย และกระทบกิจวัตรประจำวันอย่างการเดินเข้าห้องน้ำตอนดึก

เครื่องนวดเท้าหลายแบบมีความร้อนอินฟราเรดหรือแผ่นร้อนในตัว คนทั่วไปรู้สึกว่าอุ่นสบาย แต่ผิวเท้าที่ชาจะสะสมความร้อนโดยไม่รู้ตัว ผิวบางลงตามวัยอยู่แล้ว ทำให้ลวกได้ง่ายขึ้นอีก ถ้าจะใช้เครื่องที่มีความร้อน ควรปิดฟังก์ชันนี้ตลอดไม่ว่าจะเปิดใช้หรือไม่ หรือเลือกรุ่นที่ไม่มีเลย

แรงกดมีสองมิติ คือความแรงของหัวนวดและเวลาที่กดซ้ำจุดเดิม เครื่องที่ใช้ลูกกลิ้งแข็งหรือปุ่มนูนกดจุดเดียวบนฝ่าเท้านาน ๆ มีโอกาสทำให้เกิดรอยช้ำและตุ่มน้ำ โดยเฉพาะตรงปุ่มกระดูกใต้โคนนิ้วที่ผิวบางอยู่แล้ว แบบถุงลมบีบนุ่มมักเบากว่าแบบหัวแข็ง แต่ก็ยังบีบจนแน่นเกินได้ถ้าตั้งแรงสูงและเท้ามีอาการบวม

อย่าลืมว่าตัวเครื่องเองก็ทำให้ผิวเสียดสี ถ้าเท้ามีหนังด้านหนาแตกหรือตาปลา การถูกเสียดสีในช่องเครื่องอาจทำให้ใต้ผิวหนังด้านเกิดแผลลึกได้ นี่เป็นเหตุผลที่แพทย์มักให้ดูแลหนังด้านก่อน ไม่ใช่ซื้อเครื่องมาแก้ความรู้สึกไม่สบายเท้า

การตรวจเท้าทุกวันเป็นสิ่งที่หน่วยงานด้านเบาหวานแนะนำกันทั่วโลก รวมถึงแนวทางของ CDC เพราะแผลที่เท้าของคนเบาหวานมักเริ่มจากเรื่องเล็กที่ไม่มีใครเห็น เช่น รอยเสียดสีจากรองเท้า เม็ดกรวดในถุงเท้า หรือผิวแห้งแตก ทุกอย่างนี้ควรเห็นก่อนที่จะติดเชื้อ

วิธีที่ใช้ได้จริงคือหาเวลาคงที่หลังอาบน้ำ นั่งในที่สว่าง ใช้กระจกบานเล็กส่องฝ่าเท้าถ้าก้มไม่ถึง ดูทั้งผิวด้านบน ฝ่าเท้า ส้นเท้า และซอกนิ้ว มองหารอยแดง รอยช้ำ ตุ่มน้ำ รอยแตก ผิวที่ลอก เล็บขบ และผิวสีเปลี่ยน ลองคลำดูว่าอุ่นกว่าอีกข้างหรือไม่ คนสายตาไม่ดีหรือก้มไม่ได้ควรให้คนในบ้านช่วยดู

ถ้าใช้เครื่องนวดแล้ว ให้ตรวจเพิ่มอีกครั้งทันทีที่เลิกใช้ ดูว่าตรงไหนแดงผิดปกติหรือเป็นรอยเป็นแนว ถ้ารอยแดงไม่จางภายในประมาณครึ่งชั่วโมง ให้งดเครื่องและปรึกษาพยาบาลหรือแพทย์ก่อนใช้ครั้งต่อไป

ถ้าเป้าหมายคือความสบายเท้าและการไหลเวียนดีขึ้น มีหลายอย่างที่ปลอดภัยกว่าสำหรับคนเท้าชา เช่น ให้ลูกหลานนวดเบา ๆ ด้วยมือพร้อมครีมบำรุงผิว เว้นซอกนิ้วที่ควรให้แห้ง ขยับข้อเท้าขึ้นลงขณะนั่งดูโทรทัศน์ และเดินระยะสั้น ๆ ตามที่แพทย์อนุญาต

การแช่น้ำอุ่นก็ต้องระวังพอ ๆ กัน ผู้ที่เท้าชาควรให้คนอื่นทดสอบอุณหภูมิน้ำด้วยข้อศอกหรือปรอทวัดน้ำก่อน และไม่แช่นาน เพราะผิวแช่น้ำนานจะเปื่อยและฉีกง่าย หลังแช่ต้องเช็ดซอกนิ้วให้แห้ง