การลืมบางเรื่องเป็นครั้งคราว เช่น นึกชื่อคนไม่ออกชั่วขณะแล้วนึกออกภายหลัง หรือลืมว่าวางกุญแจไว้ที่ไหนแต่จำได้เมื่อค้นหา เป็นเรื่องที่พบได้ในคนทุกวัยรวมถึงผู้สูงอายุที่ความจำทำงานปกติ ความแตกต่างสำคัญอยู่ที่ว่าเหตุการณ์เหล่านั้นเกิดขึ้นบ่อยแค่ไหน กระทบชีวิตประจำวันมากน้อยเพียงใด และมีแนวโน้มแย่ลงต่อเนื่องหรือไม่

สิ่งที่ครอบครัวควรสังเกตไม่ใช่การตัดสินเองว่า 'นี่คือสัญญาณของโรค' แต่คือการบันทึกรูปแบบและความถี่ของเหตุการณ์อย่างเป็นกลาง เพื่อให้แพทย์ผู้เชี่ยวชาญเป็นผู้พิจารณาว่าเข้าข่ายความจำเสื่อมตามวัยปกติหรือควรตรวจประเมินเพิ่มเติม

การทดสอบความจำ เช่น Mini-Cog หรือ MoCA เป็นเครื่องมือมาตรฐานที่ออกแบบมาให้ผู้เชี่ยวชาญใช้ประเมินการทำงานของสมองในหลายด้าน ทั้งความจำ การใช้ภาษา และการวางแผน ผลลัพธ์ต้องอาศัยการแปลผลโดยผู้ที่ผ่านการฝึกฝนเฉพาะทาง ไม่ใช่สิ่งที่ครอบครัวจะทำและแปลผลเองที่บ้านได้

บันทึกการสังเกตที่ครอบครัวทำนั้นแตกต่างไปโดยสิ้นเชิง เป็นการเก็บข้อมูลจากเหตุการณ์จริงในชีวิตประจำวันต่อเนื่องเป็นระยะเวลาหนึ่ง ซึ่งให้ข้อมูลบริบทที่การทดสอบครั้งเดียวในห้องตรวจให้ไม่ได้ เช่น ความถี่ที่เกิดเหตุการณ์ ช่วงเวลาที่มักเกิด และปัจจัยแวดล้อมขณะนั้น ข้อมูลทั้งสองแบบเสริมกันได้ดี แต่ทำหน้าที่ต่างกันและไม่สามารถใช้แทนกันได้

อาการที่ดูคล้ายปัญหาความจำในผู้สูงอายุอาจมีสาเหตุต่างกันได้หลายแบบ ภาวะสับสนฉับพลันหรือ delirium มักเกิดขึ้นรวดเร็วภายในไม่กี่ชั่วโมงถึงไม่กี่วัน อาการผันผวนขึ้นลงในแต่ละช่วงเวลาของวัน และมักมีสาเหตุกระตุ้นชัดเจน เช่น การติดเชื้อหรือการใช้ยาบางชนิด ซึ่งต่างจากภาวะสมองเสื่อมที่มักค่อยเป็นค่อยไปต่อเนื่องเป็นเดือนหรือปี

ภาวะซึมเศร้าในผู้สูงอายุก็สามารถแสดงออกคล้ายปัญหาความจำได้เช่นกัน เช่น ขาดสมาธิ ตัดสินใจช้าลง หรือดูเหมือนหลงลืม ทั้งที่จริงเป็นผลจากอารมณ์ที่ซึมเศร้า การแยกแยะระหว่างสามภาวะนี้ต้องอาศัยการประเมินโดยแพทย์ผู้เชี่ยวชาญเท่านั้น ครอบครัวไม่จำเป็นต้องแยกแยะเองว่าเป็นภาวะไหน เพียงบันทึกรายละเอียด เช่น อาการเริ่มเมื่อไร เกิดขึ้นรวดเร็วหรือค่อยเป็นค่อยไป และมีเหตุการณ์ใดเกิดขึ้นก่อนหน้านั้นบ้าง

การบอกแพทย์ว่า 'ความจำแม่แย่ลงมาก' ให้ข้อมูลที่แพทย์นำไปใช้ได้จำกัด เพราะเป็นความรู้สึกที่ตีความได้หลายแบบ ในทางกลับกัน การบอกว่า 'ช่วงสองเดือนที่ผ่านมา แม่ถามคำถามเดิมซ้ำภายในไม่กี่นาทีประมาณสัปดาห์ละ 3-4 ครั้ง โดยเฉพาะเรื่องนัดหมายที่จะมาถึง' ให้ข้อมูลที่เป็นรูปธรรมและช่วยให้แพทย์ประเมินรูปแบบและความรุนแรงได้แม่นยำขึ้นมาก

การบันทึกอย่างเป็นระบบยังช่วยให้ครอบครัวเองเห็นภาพรวมชัดขึ้นด้วย บางครั้งเหตุการณ์ที่ดูน่ากังวลเมื่อเกิดขึ้นครั้งเดียวอาจไม่ได้เกิดซ้ำบ่อยเมื่อดูจากบันทึกต่อเนื่อง หรือในทางกลับกัน เหตุการณ์ที่ดูเหมือนเรื่องเล็กน้อยแต่ละครั้งอาจกลายเป็นรูปแบบที่ชัดเจนเมื่อรวบรวมดูภาพรวม

บันทึกที่มีประโยชน์ควรครอบคลุมวันที่และเวลาที่เกิดเหตุการณ์ รายละเอียดเฉพาะของสิ่งที่เกิดขึ้น ความถี่ที่พบเหตุการณ์คล้ายกัน และผลกระทบต่อชีวิตประจำวัน เช่น ทำให้พลาดนัดหมายสำคัญหรือทำกิจวัตรที่เคยทำได้เองไม่ได้อีกต่อไป

ควรบันทึกด้วยว่ามีปัจจัยอื่นที่อาจเกี่ยวข้องหรือไม่ เช่น เพิ่งเริ่มยาใหม่ นอนหลับไม่เพียงพอต่อเนื่อง หรือมีเหตุการณ์เครียดในชีวิตช่วงนั้น เพราะปัจจัยเหล่านี้อาจส่งผลต่อความจำและสมาธิได้เช่นกัน การให้ข้อมูลครบด้านช่วยให้แพทย์พิจารณาสาเหตุที่เป็นไปได้อย่างรอบด้านมากกว่าการมองเฉพาะเรื่องความจำเพียงอย่างเดียว