สูงวัยไทย

ขั้นตอนช่วยผู้สูงอายุลุกจากเตียงอย่างปลอดภัยสำหรับผู้ดูแล

ขั้นตอนทีละขั้นสำหรับผู้ดูแลในการช่วยผู้สูงอายุลุกจากเตียง ตั้งแต่การพลิกตัว นั่งขอบเตียง ไปจนถึงการยืน พร้อมวิธีป้องกันอาการหน้ามืดจากความดันตกเมื่อเปลี่ยนท่า

10 นาทีในการอ่าน

เผยแพร่เมื่อ 1 กันยายน 2026

A caregiver assists an elderly man in a home environment, showcasing compassionate home care.

รูปภาพโดย Jsme MILA / Pexels

ข้อจำกัดความรับผิดชอบทางการแพทย์

เนื้อหานี้จัดทำขึ้นเพื่อการศึกษาเท่านั้น ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์ ไม่สามารถใช้วินิจฉัย รักษา หรือป้องกันโรคได้ หากมีอาการผิดปกติหรือมีความเสี่ยง ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร

คำตอบสั้น ๆ

  • ก่อนลุกจากเตียงทุกครั้ง ให้พลิกตัวไปนอนตะแคง ห้อยขาลงจากเตียงก่อน แล้วค่อยดันตัวขึ้นนั่งด้วยแขน ห้ามลุกจากท่านอนหงายตรง ๆ ทันที
  • หลังนั่งขอบเตียงแล้ว ให้นั่งนิ่งอย่างน้อย 30 วินาทีถึง 1 นาที เพื่อให้ความดันโลหิตปรับตัว ป้องกันอาการหน้ามืดจากความดันตกเมื่อเปลี่ยนท่า (orthostatic hypotension)
  • ผู้ดูแลควรยืนอยู่ด้านหน้าหรือด้านข้างที่ผู้สูงอายุอ่อนแรงกว่า ใช้เข็มขัดพยุงเดินหรือจับที่เอวแทนการดึงแขน
  • หากมีอาการหน้ามืด ใจสั่น เจ็บหน้าอก หรือขาไม่มีแรงยืนกะทันหัน ให้หยุดทันทีและโทร 1669

เหมาะกับใคร

  • บทความนี้เขียนสำหรับลูกหลานและผู้ดูแลที่ต้องช่วยผู้สูงอายุลุกจากเตียงในชีวิตประจำวัน ไม่ว่าจะเป็นตอนเช้าตื่นนอน หรือหลังงีบกลางวัน
  • เหมาะกับผู้สูงอายุที่ยังพอมีแรงยืนและเดินได้บ้าง แต่เสี่ยงหกล้มจากอาการมึนหัวหรือขาไม่มั่นคง หากผู้สูงอายุติดเตียงทั้งหมดหรือขยับตัวเองไม่ได้เลย ควรปรึกษานักกายภาพบำบัดเพื่อฝึกเทคนิคการยกตัวเฉพาะราย เนื่องจากมีความเสี่ยงต่อทั้งผู้ป่วยและผู้ดูแลมากกว่าการลุกจากเตียงทั่วไป

สิ่งที่ควรรู้

ทำไมการลุกจากเตียงถึงเสี่ยงหกล้มมากกว่าที่คิด

ช่วงเวลาที่ผู้สูงอายุเปลี่ยนจากท่านอนเป็นท่ายืนคือช่วงที่ระบบไหลเวียนเลือดต้องปรับตัวเร็วที่สุดในหนึ่งวัน เมื่ออายุมากขึ้น หลอดเลือดมีความยืดหยุ่นลดลง ทำให้การบีบตัวของหลอดเลือดเพื่อรักษาความดันโลหิตขณะเปลี่ยนท่าทำงานช้าลง เกิดภาวะที่เรียกว่าความดันตกเมื่อเปลี่ยนท่า ซึ่งพบได้บ่อยโดยเฉพาะช่วงเช้าหลังตื่นนอนยาว หรือหลังกินยาลดความดันโลหิตบางชนิด

นอกจากปัจจัยด้านหลอดเลือดแล้ว ผู้สูงอายุจำนวนมากมีภาวะมวลกล้ามเนื้อน้อยหรือซาร์โคพีเนีย (sarcopenia) ทำให้กล้ามเนื้อขาและแกนกลางลำตัวไม่แข็งแรงพอจะรับน้ำหนักตัวตอนลุกยืนได้ทันที การลุกเร็วเกินไปโดยไม่มีจังหวะพักจึงเป็นสาเหตุหนึ่งของการหกล้มในบ้านที่พบบ่อยที่สุด

สภาพเตียงและสิ่งแวดล้อมมีผลต่อความปลอดภัยแค่ไหน

ความสูงของเตียงที่เหมาะสมคือระดับที่เมื่อผู้สูงอายุนั่งขอบเตียงแล้วฝ่าเท้าวางราบกับพื้นพอดี เข่างอประมาณ 90 องศา หากเตียงสูงเกินไป เท้าจะลอยจากพื้นทำให้ทรงตัวไม่มั่นคงตอนจะยืน หากเตียงเตี้ยเกินไป การลุกยืนจะต้องออกแรงมากขึ้นและเสี่ยงเซถอยหลัง

แสงสว่างบริเวณข้างเตียงก็สำคัญไม่แพ้กัน ควรมีไฟหัวเตียงหรือไฟเซนเซอร์ที่เปิดได้ทันทีโดยไม่ต้องเดินไปเปิดสวิตช์ไกล ๆ โดยเฉพาะตอนกลางคืนที่ผู้สูงอายุมักลุกไปเข้าห้องน้ำ พื้นรอบเตียงต้องไม่มีพรมลื่น สายไฟ หรือของวางเกะกะที่อาจทำให้สะดุด

บทบาทของผู้ดูแลระหว่างกระบวนการลุก

ผู้ดูแลไม่ควรทำหน้าที่เป็นเพียง "ที่ยึดเหนี่ยว" ให้ผู้สูงอายุดึงแขนหรือคอมาพยุงตัว เพราะอาจทำให้ทั้งสองฝ่ายเสียหลักพร้อมกัน แนวทางที่ปลอดภัยกว่าคือการยืนในตำแหน่งที่พร้อมประคองสะโพกหรือลำตัว และปล่อยให้ผู้สูงอายุใช้แรงขาตัวเองเป็นหลัก ผู้ดูแลทำหน้าที่เพียงคอยกันการเซและให้กำลังใจ

การสื่อสารด้วยคำพูดสั้น ๆ ชัดเจนก่อนแต่ละขั้นตอน เช่น "ตะแคงตัวก่อนนะคะ" "ห้อยขาลงค่ะ" "พักสักครู่ก่อนลุกนะคะ" ช่วยให้ผู้สูงอายุเตรียมตัวและลดความเสี่ยงจากการเคลื่อนไหวกะทันหันโดยไม่ทันตั้งตัว

Caregivers supporting an elderly man lying in bed, providing assistance and comfort.

รูปภาพโดย Kampus Production / Pexels

ขั้นตอนที่ควรทำ

ขั้นที่ 1: เตรียมความพร้อมก่อนลุก

ก่อนเริ่มกระบวนการ ให้ตรวจสอบว่าพื้นที่รอบเตียงโล่ง มีแสงสว่างเพียงพอ และมีรองเท้าหรือรองเท้าแตะกันลื่นวางพร้อมข้างเตียง หากใช้ไม้เท้าหรือวอล์กเกอร์ ให้วางไว้ในระยะที่เอื้อมถึงจากท่านั่งขอบเตียงโดยไม่ต้องเอื้อมไกล

  • ปลุกผู้สูงอายุด้วยเสียงและสัมผัสเบา ๆ ให้รู้ตัวเต็มที่ก่อน ไม่ลุกจากหลับสนิททันที
  • เปิดไฟหัวเตียงหรือไฟห้องให้สว่างพอมองเห็นชัดเจน
  • ตรวจว่าล้อเตียง (ถ้ามี) ล็อกแน่นแล้ว และเตียงไม่โยกคลอน

ขั้นที่ 2: พลิกตัวและห้อยขา

ช่วยหรือชี้แนะให้ผู้สูงอายุพลิกตัวไปนอนตะแคงข้างที่แข็งแรงกว่าก่อน จากนั้นใช้แขนข้างล่างดันตัวขึ้นพร้อมกับห้อยขาทั้งสองข้างลงจากเตียงในจังหวะเดียวกัน ท่านี้ช่วยลดแรงกดที่หลังส่วนล่างเทียบกับการลุกขึ้นตรง ๆ จากท่านอนหงาย

  • ผู้ดูแลยืนด้านข้างเตียง คอยประคองไหล่หรือสะโพกขณะพลิกตัว
  • ให้เวลาผู้สูงอายุปรับตัวในท่านั่งขอบเตียง ไม่เร่งรีบ

ขั้นที่ 3: นั่งพักและสังเกตอาการ

เมื่อนั่งขอบเตียงแล้ว ให้นั่งนิ่งอย่างน้อย 30 วินาทีถึง 1 นาที ระหว่างนี้ผู้ดูแลควรถามอาการ เช่น เวียนหัว ตาลาย ใจสั่นหรือไม่ หากมีอาการเหล่านี้ให้นั่งพักต่อจนกว่าอาการจะหายก่อนจึงลุกยืน การเร่งลุกทั้งที่ยังมึนหัวเป็นสาเหตุการหกล้มที่ป้องกันได้ง่ายที่สุดอย่างหนึ่ง

ขั้นที่ 4: ยืนขึ้นอย่างมั่นคง

ให้ผู้สูงอายุขยับตัวมานั่งใกล้ขอบเตียง เท้าทั้งสองวางราบกับพื้นห่างกันประมาณช่วงไหล่ โน้มตัวไปข้างหน้าเล็กน้อยแล้วใช้แรงขาดันตัวลุกขึ้นยืน ผู้ดูแลยืนประชิดด้านหน้าหรือด้านข้างที่อ่อนแรงกว่า มือหนึ่งวางที่เอวหรือถือเข็มขัดพยุงเดิน อีกมือพร้อมช่วยพยุงหากเซ

  • ยืนนิ่งอีกครั้งก่อนก้าวเดิน เพื่อให้ร่างกายปรับสมดุลเต็มที่
  • หากมีไม้เท้าหรือวอล์กเกอร์ ให้จับให้มั่นก่อนก้าวเท้าแรก

อุปกรณ์ที่เกี่ยวข้องกับขั้นตอนข้างต้น

รายการนี้รวบรวมจากหมวดสินค้าที่เกี่ยวข้อง ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์และไม่ใช่การรับรองคุณภาพสินค้า ควรอ่านเกณฑ์การเลือกในบทความก่อน แล้วค่อยเทียบรุ่นด้วยตัวเอง

ลิงก์สินค้าเป็นลิงก์พาร์ทเนอร์ (affiliate) เราอาจได้รับค่าคอมมิชชันเมื่อคุณซื้อผ่านลิงก์ โดยคุณไม่ต้องจ่ายเพิ่ม และค่าคอมมิชชันไม่มีผลต่อการคัดเลือกหรือลำดับที่แสดง อ่านนโยบายฉบับเต็ม

สิ่งที่ควรหลีกเลี่ยง

  • อย่าปล่อยให้ผู้สูงอายุลุกขึ้นตรง ๆ จากท่านอนหงายโดยไม่พลิกตะแคงก่อน เพราะเพิ่มแรงกดหลังและเสี่ยงเวียนหัวกะทันหัน
  • อย่าดึงแขนหรือคอผู้สูงอายุขึ้นมาแรง ๆ เพราะเสี่ยงข้อไหล่หลุดหรือทั้งสองฝ่ายเสียหลักล้มพร้อมกัน
  • อย่าเร่งให้ลุกยืนทันทีที่นั่งขอบเตียงเสร็จ โดยไม่รอสังเกตอาการมึนหัวก่อน
  • อย่าปล่อยให้เดินโดยไม่มีรองเท้าหรือเดินเท้าเปล่าบนพื้นลื่น
  • อย่าละเลยหากผู้สูงอายุบ่นเวียนหัวบ่อยตอนลุกตอนเช้า คิดว่าเป็นเรื่องปกติของวัย ควรพาไปพบแพทย์เพื่อตรวจหาสาเหตุ

เมื่อใดควรขอความช่วยเหลือ

  • โทร 1669 ทันที หากลุกจากเตียงแล้วหกล้ม ศีรษะกระแทก หมดสติ พูดไม่ชัด แขนขาอ่อนแรงข้างเดียวกะทันหัน หรือเจ็บหน้าอกร่วมกับหายใจลำบาก
  • พาไปพบแพทย์ภายในวันเดียวกัน หากมีอาการหน้ามืดรุนแรงทุกครั้งที่ลุก ใจสั่นผิดปกติ หรือขาอ่อนแรงจนยืนเองไม่ได้เป็นครั้งแรก
  • นัดพบแพทย์เร็ว ๆ นี้ (ภายในไม่กี่วัน) หากเริ่มมีอาการมึนหัวตอนลุกบ่อยขึ้นเรื่อย ๆ หรือสงสัยว่ายาที่ใช้อยู่ (เช่นยาลดความดัน) อาจเป็นสาเหตุ
  • เฝ้าสังเกตและจดบันทึกอาการ หากมีอาการมึนหัวเล็กน้อยเป็นครั้งคราวแต่หายเองใน 1-2 นาทีและไม่กระทบการใช้ชีวิตประจำวัน

เช็กลิสต์สรุป

  • ตรวจความสูงเตียงให้เท้าวางราบพื้นพอดีเมื่อนั่งขอบเตียง
  • มีไฟหัวเตียงหรือไฟเซนเซอร์เปิดได้ทันทีไม่ต้องเดินหาสวิตช์
  • พื้นรอบเตียงโล่ง ไม่มีพรมลื่นหรือสายไฟเกะกะ
  • มีรองเท้ากันลื่นวางพร้อมข้างเตียง
  • มีราวจับหรือไม้เท้า/วอล์กเกอร์ในระยะเอื้อมถึง
  • ผู้ดูแลรู้ตำแหน่งยืนที่ถูกต้อง (ด้านหน้าหรือข้างที่อ่อนแรงกว่า)
  • จดบันทึกอาการมึนหัวหรือเซที่เกิดขึ้นแต่ละครั้งเพื่อแจ้งแพทย์

คำถามที่พบบ่อย

ทำไมผู้สูงอายุถึงมักเวียนหัวตอนลุกจากเตียงตอนเช้า

ช่วงเช้าหลังนอนหลับยาว ร่างกายอยู่ในท่านอนราบนาน หลอดเลือดปรับตัวช้ากว่าปกติเมื่อต้องเปลี่ยนเป็นท่ายืนกะทันหัน ทำให้เกิดความดันตกเมื่อเปลี่ยนท่าได้ง่ายกว่าช่วงอื่นของวัน การนั่งพักที่ขอบเตียงก่อนยืนจึงช่วยลดอาการนี้ได้มาก

ควรให้ผู้สูงอายุลุกจากเตียงเองได้หรือไม่ ถ้ายังพอมีแรง

หากผู้สูงอายุยังทรงตัวได้ดีและไม่มีประวัติเวียนหัวหรือหกล้ม สามารถลุกเองได้ตามขั้นตอนที่ปลอดภัย แต่ควรจัดสภาพแวดล้อมให้เอื้อต่อการลุกเอง เช่น มีราวจับ ไฟส่องสว่าง และแจ้งให้ผู้ดูแลทราบเวลาที่มักลุกเพื่อคอยฟังเสียง

เข็มขัดพยุงเดินจำเป็นแค่ไหนสำหรับการลุกจากเตียง

เข็มขัดพยุงเดินช่วยให้ผู้ดูแลจับได้มั่นคงกว่าการจับเสื้อผ้าหรือแขน โดยเฉพาะกับผู้สูงอายุที่มีน้ำหนักตัวมากหรือทรงตัวไม่มั่นคง หากยังไม่มี ผู้ดูแลอาจใช้มือประคองที่เอวหรือสะโพกแทนได้ในระยะสั้น

ถ้าเตียงสูงเกินไปควรทำอย่างไร

อาจปรับด้วยการยกขาเตียงลงหากเป็นเตียงปรับระดับได้ หรือใช้บันไดเตี้ยข้างเตียงเป็นจุดพักเท้าชั่วคราว ในกรณีที่ต้องการแก้ปัญหาถาวร ควรพิจารณาเตียงปรับระดับไฟฟ้าหรือเตียงเตี้ยเฉพาะสำหรับผู้สูงอายุ

อาการมึนหัวตอนลุกที่เป็นทุกวันอันตรายหรือไม่

หากเกิดขึ้นเกือบทุกครั้งที่ลุก ควรพาไปพบแพทย์เพื่อตรวจหาสาเหตุ เช่น ผลข้างเคียงของยา ภาวะขาดน้ำ หรือปัญหาหัวใจ ไม่ควรปล่อยไว้เพราะเสี่ยงหกล้มซ้ำ ๆ

ผู้ดูแลคนเดียวสามารถช่วยผู้สูงอายุลุกจากเตียงได้ไหม หรือต้องมีสองคน

หากผู้สูงอายุยังพอมีแรงขาและทรงตัวได้บางส่วน ผู้ดูแลคนเดียวสามารถช่วยได้โดยใช้เทคนิคที่ถูกต้อง แต่ถ้าผู้สูงอายุอ่อนแรงมากหรือมีน้ำหนักตัวมาก ควรมีผู้ช่วยสองคนหรือปรึกษานักกายภาพบำบัดเพื่อเรียนรู้เทคนิคการยกที่ปลอดภัยต่อหลังของผู้ดูแลเองด้วย

ควรพาผู้สูงอายุไปตรวจอะไรบ้างถ้าสงสัยว่าเวียนหัวจากยา

ควรนำรายการยาทั้งหมดที่ใช้อยู่ไปให้แพทย์ตรวจสอบ พร้อมเล่าลักษณะอาการ เวลาที่เกิด และความถี่ แพทย์อาจตรวจวัดความดันโลหิตทั้งท่านอนและท่ายืนเพื่อยืนยันภาวะความดันตกเมื่อเปลี่ยนท่า

สรุป

  • การลุกจากเตียงอย่างปลอดภัยต้องทำเป็นขั้นตอน: พลิกตะแคง ห้อยขา นั่งพัก แล้วจึงยืน ไม่ควรเร่งรีบทุกขั้นตอน
  • ผู้ดูแลควรประคองที่ลำตัวหรือเอว ไม่ใช่ดึงแขนหรือคอ และควรจัดสภาพแวดล้อมรอบเตียงให้ปลอดภัยล่วงหน้า
  • หากมีสัญญาณเตือน เช่น หกล้ม หมดสติ หรือแขนขาอ่อนแรงกะทันหัน ให้โทร 1669 ทันทีโดยไม่รอดูอาการ

รายการนี้รวบรวมจากหมวดสินค้าที่เกี่ยวข้อง ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์และไม่ใช่การรับรองคุณภาพสินค้า ควรอ่านเกณฑ์การเลือกในบทความก่อน แล้วค่อยเทียบรุ่นด้วยตัวเอง

ลิงก์สินค้าเป็นลิงก์พาร์ทเนอร์ (affiliate) เราอาจได้รับค่าคอมมิชชันเมื่อคุณซื้อผ่านลิงก์ โดยคุณไม่ต้องจ่ายเพิ่ม และค่าคอมมิชชันไม่มีผลต่อการคัดเลือกหรือลำดับที่แสดง อ่านนโยบายฉบับเต็ม

ดูหมวดอุปกรณ์ทั้งหมด

จัดทำโดยทีมกองบรรณาธิการสูงวัยไทย

บทความที่เกี่ยวข้อง

ลุกจากเตียงตอนเช้าแล้วหน้ามืด ผู้สูงอายุควรลุกอย่างไรให้ปลอดภัย
home-care

ลุกจากเตียงตอนเช้าแล้วหน้ามืด ผู้สูงอายุควรลุกอย่างไรให้ปลอดภัย

ช่วงเวลาลุกจากเตียงตอนเช้าเป็นช่วงที่ผู้สูงอายุเสี่ยงล้มมากที่สุดช่วงหนึ่งของวัน คู่มือนี้อธิบายสาเหตุที่ทำให้หน้ามืดหรือเซเวลาลุก พร้อมขั้นตอนลุกที่ปลอดภัยสำหรับทั้งผู้สูงอายุเองและผู้ดูแลที่ช่วยพยุง

อัปเดตล่าสุด 5 สิงหาคม 2026อ่าน 11 นาที
7 วิธีช่วยพยุงผู้สูงอายุลุกจากเตียงที่ทำร้ายมากกว่าช่วย
home-care

7 วิธีช่วยพยุงผู้สูงอายุลุกจากเตียงที่ทำร้ายมากกว่าช่วย

ผู้ดูแลหลายคนอยากช่วยให้ผู้สูงอายุลุกจากเตียงเร็วและง่ายขึ้น แต่บางวิธีที่ใช้กันบ่อยกลับเพิ่มความเสี่ยงบาดเจ็บทั้งฝ่ายผู้สูงอายุและผู้ดูแลเอง บทความนี้รวม 7 ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยที่สุดพร้อมวิธีที่ปลอดภัยกว่า

อัปเดตล่าสุด 5 สิงหาคม 2026อ่าน 11 นาที
ลุกจากเตียงแล้วเวียนหัว: วิธีช่วยผู้สูงอายุลุกทีละจังหวะโดยไม่ล้ม
health-body

ลุกจากเตียงแล้วเวียนหัว: วิธีช่วยผู้สูงอายุลุกทีละจังหวะโดยไม่ล้ม

วิธีลุกจากเตียงอย่างปลอดภัยเมื่อผู้สูงอายุเวียนหัวตอนเปลี่ยนท่า ตั้งแต่การลุกสามจังหวะ การจัดพื้นที่รอบเตียง สิ่งที่ต้องทำในวินาทีที่หน้ามืด ไปจนถึงแผนกลางคืนเมื่อผู้ดูแลไม่อยู่

อัปเดตล่าสุด 4 สิงหาคม 2026อ่าน 17 นาที
ย้ายผู้สูงอายุจากเตียงไปนั่งหรือไปรถเข็นอย่างไรให้ปลอดภัยทั้งสองฝ่าย
home-care

ย้ายผู้สูงอายุจากเตียงไปนั่งหรือไปรถเข็นอย่างไรให้ปลอดภัยทั้งสองฝ่าย

แนวทางย้ายผู้สูงอายุออกจากเตียงไปยังเก้าอี้หรือรถเข็นอย่างปลอดภัย ลดความเสี่ยงหกล้มและบาดเจ็บหลังของผู้ดูแล พร้อมสัญญาณที่บอกว่าควรขอผู้เชี่ยวชาญประเมิน

อัปเดตล่าสุด 3 สิงหาคม 2026อ่าน 17 นาที