ภาพที่หลายบ้านเข้าใจคือ มีเครื่องฟอกอากาศแล้ว ห้องจะสะอาดและหายใจโล่งขึ้นทุกด้าน ความจริงเครื่องฟอกอากาศทำงานกับสิ่งที่ลอยอยู่ในอากาศ เช่น ฝุ่นละเอียด ละอองเกสร และควันบางชนิด โดยดูดอากาศเดิมผ่านแผ่นกรองแล้วปล่อยกลับมา ปริมาณออกซิเจนและก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ที่คนหายใจออกมาไม่เปลี่ยนไป เครื่องฟอกอากาศทั่วไปที่ใช้แผ่นกรองก็ไม่ได้ดูดก๊าซออกมากนัก ถ้าอยากให้ก๊าซและกลิ่นลดลงต้องดูว่าเครื่องมีชั้นกรองถ่านกัมมันต์ และต้องเปลี่ยนตามอายุใช้งานในคู่มือ

แอร์ก็ทำงานคล้ายกัน แอร์แบบแยกส่วนดูดอากาศในห้องผ่านคอยล์เย็นแล้วเป่ากลับมา ทำให้อุณหภูมิลดและความชื้นลดลง แต่ไม่นำอากาศนอกบ้านเข้ามา แอร์บางรุ่นมีโหมดเติมอากาศสดหรือมีระบบแยกต่างหาก ซึ่งต้องดูในคู่มือของเครื่องที่บ้านจริง ไม่ควรเดาจากชื่อรุ่น เมื่อรวมกันแล้วห้องที่มีแอร์กับเครื่องฟอกอากาศจึงสะอาดจากฝุ่น เย็น และปิดสนิท ซึ่งเป็นเงื่อนไขที่ทำให้ก๊าซที่คนหายใจออกสะสมได้

ห้องอับเกิดเมื่ออากาศในห้องไม่ถ่ายเทนานพอที่ก๊าซที่คนหายใจออก กลิ่นตัว กลิ่นอาหาร และความชื้นจากเหงื่อกับการหายใจจะสะสม ยิ่งห้องเล็ก คนอยู่หลายคน และปิดประตูหน้าต่างทั้งวัน ยิ่งสะสมเร็ว ห้องนอนที่ผู้สูงอายุนอนกลางวันและกลางคืนติดกันโดยไม่เคยเปิดหน้าต่างเลยในสัปดาห์ที่ฝุ่นหนาเป็นสถานการณ์ที่พบได้ในหลายบ้าน

คนที่อยู่ในห้องนานมักชินกับอากาศอับจนไม่รู้สึก ผู้สูงอายุที่รับกลิ่นได้ลดลงหรือที่สมาธิไม่ดีนักก็ยิ่งสังเกตยาก สิ่งที่ลูกหลานเห็นได้มากกว่าคือท่าทาง เช่น ง่วงนอนตลอดวัน ปวดศีรษะตื้อ ๆ ตอนบ่าย บ่นว่าคอแห้งหรือจมูกแห้ง กลิ่นห้องที่คนเพิ่งเดินเข้าจากข้างนอกได้กลิ่นทันที ถ้าอาการเหล่านี้เกิดขึ้นเฉพาะในวันที่ห้องปิดทั้งวัน และดีขึ้นเมื่อพาออกมาห้องโถงหรือเปิดหน้าต่าง นั่นเป็นเบาะแสที่ดีว่าปัญหาอยู่ที่การถ่ายเทอากาศ

อย่าลืมว่าอาการง่วงซึม ปวดศีรษะ หรือสับสนในผู้สูงอายุมีสาเหตุอื่นได้อีกมาก เช่น ติดเชื้อ ขาดน้ำ น้ำตาลในเลือดผิดปกติ หรือผลจากยา ผู้สูงอายุอาจแสดงอาการติดเชื้อหรือหัวใจขาดเลือดด้วยท่าทีที่ไม่ตรงตำรา เช่น ซึมลงหรือสับสน แทนที่จะมีไข้หรือเจ็บหน้าอกชัดเจน จึงไม่ควรโทษห้องอับอย่างเดียวเมื่ออาการเกิดใหม่ และถ้าไม่ดีขึ้นหลังออกมาสูดอากาศปกติ ต้องหาสาเหตุอื่นด้วย

ค่าฝุ่นนอกบ้านไม่คงที่ทั้งวัน ในหลายพื้นที่ช่วงเช้ามืดและช่วงดึกที่ลมนิ่งมักสูงกว่าช่วงบ่ายที่อากาศร้อนและมีลม แต่รูปแบบนี้เปลี่ยนไปตามฤดูกาลและตามสภาพพื้นที่ จึงควรดูข้อมูลจริงของวันนั้นแทนการจำเวลาไว้ตายตัว ทั้งกรมอนามัยและกรมควบคุมโรคมีคำแนะนำให้ติดตามรายงานคุณภาพอากาศ และลดกิจกรรมนอกอาคารเมื่อค่าฝุ่นสูง ผู้สูงอายุอยู่ในกลุ่มที่ควรระวังเป็นพิเศษ

วิธีที่ใช้ได้จริงในบ้านคือเปิดดูแอปตรวจวัดคุณภาพอากาศของพื้นที่ใกล้บ้านก่อนตัดสินใจ ถ้าค่าฝุ่นช่วงนั้นต่ำลงให้เปิดประตูหน้าต่างสองด้านของบ้านให้ลมพัดผ่านสักพัก แล้วปิดกลับ เครื่องฟอกอากาศจะกรองฝุ่นที่หลุดเข้ามาออกอีกรอบ ถ้าค่าฝุ่นสูงทั้งวัน ให้เปิดช่องระบายสั้นมาก ๆ ในห้องที่ไม่มีผู้สูงอายุอยู่ เช่น ห้องครัวหรือห้องน้ำที่มีพัดลมดูดอากาศ แล้วให้ผู้สูงอายุพักห้องที่ปิดอยู่ ไม่ต้องเปิดประตูห้องที่ท่านนอนอยู่ตรง ๆ

ถ้าบ้านมีเครื่องวัดฝุ่นหรือเครื่องวัดคาร์บอนไดออกไซด์ในห้องแบบพกพา ค่าที่ขึ้นเรื่อย ๆ ตอนคนอยู่ในห้องปิดบอกได้ว่าอากาศไม่ถ่ายเท แต่ไม่ต้องซื้อก็ได้ เพราะอาการของคนในห้องและรอบเวลาที่เปิดระบายอากาศก็บอกได้ใกล้เคียงกัน ควรอ่านคู่มือของเครื่องวัดแต่ละรุ่นว่าค่าที่ขึ้นหมายถึงอะไร อย่าสรุปเองจากตัวเลขเดียว

แอร์ลดความชื้นในอากาศ ถ้าเปิดต่ำมากและเปิดต่อเนื่อง ห้องจะเย็นและแห้ง ผู้สูงอายุที่ผิวบางและน้ำลายน้อยตามวัยมักรู้สึกคอแห้ง ปากแห้ง ผิวคัน และบางคนดื่มน้ำน้อยลงเพราะไม่รู้สึกกระหายตามที่ควร ซึ่งเป็นการเปลี่ยนแปลงตามวัย การตั้งอุณหภูมิไม่ให้เย็นจัด และให้น้ำดื่มอยู่ใกล้มือพร้อมเตือนให้จิบเป็นระยะ ช่วยได้มากกว่าซื้อเครื่องเพิ่ม

ในทางกลับกัน ห้องที่เปิดแอร์น้อย แต่คนในห้องหายใจและเหงื่อออกมาก ความชื้นในห้องอาจสูงขึ้นและมีกลิ่นอับจากเชื้อราที่ผนังหรือผ้า ควรสังเกตมุมห้อง ผ้าม่าน และด้านหลังตู้ถ้ามีรอยดำ เพราะเชื้อราเป็นอีกสาเหตุของอาการจมูกตันและไอ ซึ่งเครื่องฟอกอากาศแก้ไม่ได้ ต้องเช็ดทำความสะอาดและลดความชื้นที่ต้นเหตุ

แผ่นกรองหยาบด้านหน้าของเครื่องฟอกอากาศจับฝุ่นก้อนใหญ่ ผู้ผลิตบางรายระบุในคู่มือให้ทำความสะอาดทุกไม่กี่สัปดาห์ในช่วงที่ฝุ่นหนา ส่วนแผ่นกรองละเอียดมีอายุใช้งานเป็นเดือนจนถึงเป็นปีตามรุ่นและตามปริมาณฝุ่นที่เจอ ช่วงฝุ่นหนาแผ่นกรองอุดตันเร็วกว่าปกติ แผ่นกรองที่ตันทำให้ลมออกน้อยลง เครื่องกรองได้น้อยลง และเสียงดังขึ้น บางครั้งมีกลิ่นอับจากฝุ่นที่ค้างในแผ่น ให้ดูตัวเลขอายุของแต่ละรุ่นจากคู่มือเล่มจริง โดยไม่ต้องอิงโฆษณา

เมื่อห้องมีผู้สูงอายุอยู่ตลอด เครื่องต้องทำงานต่อเนื่อง การจดวันที่ล้างหรือเปลี่ยนแผ่นกรองไว้บนปฏิทินติดผนังข้างเครื่อง จะดีกว่าจำเอา โดยเฉพาะบ้านที่ผลัดกันดูแลหลายคน ไม่มีใครมั่นใจว่าครั้งล่าสุดทำเมื่อไร ถ้ามีเครื่องที่มีฟังก์ชันสร้างโอโซนหรือประจุไฟฟ้าจำนวนมาก ควรระวังเป็นพิเศษกับห้องของผู้ที่มีโรคทางเดินหายใจ และเลือกเครื่องที่มีระบบกรองด้วยแผ่นกรองเป็นหลัก