สมองเสื่อมระยะแรกมักเริ่มจากความจำเหตุการณ์ใหม่ ๆ ก่อน ส่วนทักษะที่ฝึกมานานมักเหลืออยู่ไปอีกช่วงหนึ่ง การกดเบอร์ที่คุ้นมือจึงยังทำได้ แต่ขั้นตอนใหม่ที่ไม่เคยฝึก เช่น การตอบแชต การหาแอป หรือการจำรหัสผ่าน จะยากขึ้นก่อน องค์การอนามัยโลกอธิบายว่าสมองเสื่อมกระทบความจำ การคิด และความสามารถในกิจวัตรประจำวัน

ในมุมแพทย์ การใช้โทรศัพท์เป็นหนึ่งในกิจวัตรขั้นซับซ้อน หรือ IADL ซึ่งมักเสียก่อนกิจวัตรพื้นฐานอย่างการกินข้าวหรืออาบน้ำ จึงเป็นสัญญาณที่ลูกหลานควรสังเกต แต่ไม่ใช่เครื่องมือวินิจฉัย การคัดกรองความจำอย่าง MoCA หรือ Mini-Cog เป็นสิ่งที่บุคลากรการแพทย์ทำ ไม่ใช่สิ่งที่ครอบครัวให้คะแนนเองที่บ้าน

สิ่งที่ครอบครัวทำได้คือสังเกตเฉพาะเรื่องโทรศัพท์ว่าท่านทำอะไรได้ ทำอะไรไม่ได้ เช่น ยังกดโทรออกได้ไหม รู้ไหมว่าสายที่เข้ามาเป็นใคร จำได้ไหมว่าชาร์จเมื่อไรและเก็บเครื่องไว้ที่ไหน แล้วเลือกเครื่องจากข้อสังเกตนั้น

รุ่นสำหรับผู้สูงอายุมักมีปุ่มใหญ่ ตัวอักษรชัด เสียงดัง ลำโพงดัง และปุ่มเรียกฉุกเฉินที่ด้านหลังหรือด้านข้างซึ่งกดแล้วโทรหาเบอร์ที่ตั้งไว้ตามลำดับ ขั้นตอนมีน้อย ไม่มีหน้าจอที่ต้องปัดหรือแตะผิดตำแหน่ง ถ้าท่านจำได้ว่าต้องกดปุ่มสีเขียวเพื่อรับสาย ก็ใช้ได้แล้ว

ข้อได้เปรียบสำคัญคือพื้นที่ให้มิจฉาชีพมีน้อย ไม่มีแอปธนาคาร ไม่มีลิงก์ปลอมที่กดแล้วติดตั้งแอปควบคุมเครื่อง แต่เครื่องปุ่มกดก็ยังรับสายหลอกและข้อความ SMS ได้ ถ้ามิจฉาชีพโทรมาหลอกให้ไปกดโอนเงินที่ตู้ ความเสี่ยงยังมีอยู่ จึงต้องพูดคุยกับท่านเรื่องกฎง่าย ๆ ไม่ใช่หวังพึ่งเครื่องอย่างเดียว

ข้อเสียคือวิดีโอคอลทำไม่ได้ ภาพถ่ายส่งให้ลูกหลานยาก และถ้าท่านเคยใช้ LINE คุยกับเพื่อนมาก่อน การถูกตัดออกจากช่องทางนั้นอาจทำให้เหงามากขึ้น

สมาร์ทโฟนส่วนใหญ่มีโหมดหน้าจอแบบง่าย ที่แสดงปุ่มใหญ่ไม่กี่ปุ่ม เช่น โทรหาลูก ดูรูป และเปิดกล้อง ผู้ดูแลตั้งรายชื่อโทรด่วนพร้อมรูปถ่ายได้ ซึ่งผู้ที่ความจำถดถอยจะจำใบหน้าได้ง่ายกว่าชื่อ นอกจากนี้ยังตั้งขนาดตัวอักษร ปิดแอปที่ไม่ใช้ และล็อกไม่ให้ติดตั้งแอปใหม่ได้

แต่ปัญหาของสมาร์ทโฟนคือโหมดง่ายต้องถูกตั้งค่าและดูแลต่อเนื่อง การอัปเดตระบบอาจเปลี่ยนหน้าตาโดยไม่บอก ผู้ที่ความจำถดถอยอาจกดผิดแล้วออกจากโหมดง่าย หรือลบรายชื่อโดยไม่รู้ตัว ถ้าครอบครัวไม่มีใครดูแลเครื่องทุกสัปดาห์ สมาร์ทโฟนอาจกลับมายากอีกครั้ง

ถ้าท่านใช้ธนาคารผ่านแอปอยู่ ต้องคุยกันเรื่องวงเงินโอนต่อวัน การตั้งให้ต้องมีลูกหลานอนุมัติร่วม หรือการย้ายการโอนไปทำที่สาขาแทน ซึ่งเป็นเรื่องที่ต้องคุยด้วยท่าทีเคารพ ไม่ใช่ยึดอำนาจเงินของท่านโดยพลการ

ผู้ที่ความจำถดถอยเสี่ยงต่อการถูกหลอกทั้งสองแบบ เพราะตัดสินความน่าเชื่อถือช้าลง และจำไม่ได้ว่าลูกหลานเคยเตือนอะไรไว้ ETDA เผยแพร่ข้อแนะนำเรื่องภัยออนไลน์ที่ประชาชนทั่วไปใช้ได้ แต่ครอบครัวควรสร้างกติกาที่ผู้ที่ความจำถดถอยจำได้จริง เช่น วลีสั้น ๆ ว่า ใครบอกให้โอนเงิน ให้วางสายแล้วโทรหาลูกก่อน

สมาร์ทโฟนเพิ่มช่องทางหลอกผ่านลิงก์ ข้อความ ตลอดจนแอปควบคุมเครื่องระยะไกล ส่วนโทรศัพท์ปุ่มกดจะถูกหลอกทางเสียงเป็นหลัก ไม่ว่าเครื่องแบบไหน การให้ท่านมีเบอร์ลูกสำคัญที่กดเดียวถึง และมีใครสักคนที่ท่านวางใจให้ถามได้ทุกเรื่อง คือเกราะป้องกันที่ดีที่สุด

ผู้ให้บริการมือถือในไทยทยอยปิดหรือลดบริการเครือข่ายรุ่นเก่า เช่น 3G ตามที่ประกาศเป็นช่วง ๆ โทรศัพท์ปุ่มกดบางรุ่นที่ขายถูกรองรับเฉพาะ 2G หรือ 3G และอาจโทรหรือรับสายไม่ได้เมื่อเครือข่ายเปลี่ยน ก่อนซื้อให้ตรวจกับผู้ให้บริการที่ท่านใช้ และกับผู้ขายว่าเครื่องรองรับ 4G และการโทรผ่าน 4G หรือไม่ ข้อมูลเรื่องนี้เปลี่ยนตามเวลา ควรตรวจกับประกาศล่าสุดของผู้ให้บริการและ กสทช.