ระบบทางเดินอาหารเคลื่อนตัวช้าลงตามวัย กระเพาะอาหารใช้เวลาระบายอาหารลงลำไส้นานขึ้น ลำไส้บีบตัวเป็นจังหวะน้อยลง ผลคือแก๊สและกากอาหารค้างอยู่ในระบบนานกว่าเดิม อาการที่ตามมาคืออิ่มเร็วผิดปกติ แน่นท้องหลังอาหารนานหลายชั่วโมง และรู้สึกว่ามื้อเย็นยังไม่ย่อยจนถึงเวลานอน

การเคลื่อนไหวที่ลดลงเป็นตัวเร่งที่ถูกมองข้ามบ่อยที่สุด การเดินและการเปลี่ยนท่าช่วยกระตุ้นการบีบตัวของลำไส้โดยตรง ผู้สูงอายุที่นั่งอยู่กับที่เกือบทั้งวันหลังเกษียณหรือหลังเจ็บป่วย จึงมักมีทั้งท้องผูกและท้องอืดพร้อมกัน และเมื่อมีอุจจาระค้างในลำไส้ใหญ่ แก๊สก็ยิ่งระบายออกยากขึ้นไปอีก จนกลายเป็นวงจรที่หมุนซ้ำ

เรื่องการเคี้ยวและการกลืนก็มีผลโดยตรง ฟันที่หายไป ฟันปลอมที่หลวม หรือปากแห้ง ทำให้เคี้ยวได้ไม่ละเอียดและกลืนลมเข้าไปมากกว่าปกติ ผู้สูงอายุที่กินเร็ว พูดคุยไปกินไป หรือใช้หลอดดูดน้ำเป็นประจำ จะมีลมในกระเพาะมากขึ้นอย่างชัดเจน ซึ่งเป็นสาเหตุที่แก้ได้ง่ายที่สุดในบรรดาสาเหตุทั้งหมด

ผู้สูงอายุจำนวนมากใช้ยาหลายชนิดจากหลายแหล่งพร้อมกัน ซึ่งเป็นภาวะที่เรียกว่า polypharmacy ยาบางกลุ่มมีผลทำให้ลำไส้เคลื่อนตัวช้าลงหรือทำให้ท้องผูกจนเกิดอาการอืดตามมา เช่น ยาแก้ปวดกลุ่มแรง ยาบางชนิดที่ใช้กับอาการแพ้หรืออาการทางเดินปัสสาวะ รวมถึงแคลเซียมและธาตุเหล็กที่หลายคนกินเองโดยไม่ได้แจ้งแพทย์

สิ่งที่ควรทำไม่ใช่การเดาแล้วหยุดยาเอง เพราะยาหลายตัวจำเป็นต่อโรคประจำตัว สิ่งที่ได้ผลกว่าคือการทำรายการยาทั้งหมดที่ใช้จริงรวมถึงอาหารเสริมและยาที่ซื้อเอง แล้วจดว่าอาการท้องอืดเริ่มชัดขึ้นตั้งแต่เมื่อไรเทียบกับวันที่เริ่มยาตัวใหม่ ข้อมูลแบบนี้ทำให้แพทย์หรือเภสัชกรช่วยทบทวนได้ตรงจุดในเวลาไม่กี่นาที

ด้านอาหาร สิ่งที่พบบ่อยคือการแพ้น้ำตาลแล็กโทสที่ชัดขึ้นตามอายุ ทำให้ดื่มนมแล้วอืดและปวดบิดทั้งที่ดื่มได้มาตลอดชีวิต นอกจากนี้ยังมีน้ำอัดลม ถั่วบางชนิด ผักตระกูลกะหล่ำ และของทอดมัน ๆ ที่ทำให้แก๊สมากขึ้นหรือย่อยช้าลง จุดสำคัญคือไม่ควรตัดอาหารเป็นกลุ่มใหญ่ทิ้งทันที เพราะเสี่ยงต่อการได้โปรตีนและแคลเซียมไม่พอ ควรใช้วิธีจดบันทึกหาตัวการจริงทีละอย่างแทน

ลำไส้อุดตันเป็นภาวะที่ต้องรีบที่สุดในบรรดาสาเหตุของอาการท้องอืด กลุ่มที่เสี่ยงเป็นพิเศษคือผู้สูงอายุที่เคยผ่าตัดช่องท้องมาก่อนเพราะอาจมีพังผืดในช่องท้อง ผู้ที่ท้องผูกเรื้อรังจนมีอุจจาระแข็งอัดแน่น และผู้ที่มีไส้เลื่อนที่ดันกลับไม่เข้า

ชุดอาการที่ต้องจำให้ขึ้นใจคือท้องป่องตึงขึ้นเร็ว ปวดบิดเป็นพัก ๆ อาเจียนโดยเฉพาะอาเจียนออกมาเป็นน้ำสีเขียวหรือมีกลิ่นเหมือนอุจจาระ ร่วมกับไม่ผายลมและไม่ถ่ายเลยเป็นเวลาหลายชั่วโมงถึงหนึ่งวัน หากพบชุดอาการนี้ ห้ามให้กินยาระบายเองและห้ามสวนอุจจาระเองเด็ดขาด ต้องพาไปโรงพยาบาลทันที

ในผู้สูงอายุต้องระวังเรื่องอาการแสดงไม่ตรงแบบ บางท่านมีลำไส้อุดตันแล้วแต่ไม่ปวดรุนแรงอย่างที่คาด กลับมาด้วยอาการซึมลง สับสนกว่าปกติ ไม่ยอมกินอาหาร หรืออ่อนเพลียจนลุกไม่ไหว ครอบครัวที่รอจนกว่าจะเห็นอาการปวดชัดเจนจึงมักพาไปช้าเกินไป

อาการหัวใจขาดเลือดในผู้สูงอายุไม่ได้มาแบบเจ็บแน่นกลางหน้าอกเสมอไป ผู้สูงอายุจำนวนไม่น้อยโดยเฉพาะผู้ที่เป็นเบาหวานมานาน มาด้วยอาการจุกแน่นใต้ลิ้นปี่ คลื่นไส้ เรอบ่อย หรือรู้สึกเหมือนอาหารไม่ย่อย จนครอบครัวเข้าใจว่าเป็นโรคกระเพาะหรือท้องอืดธรรมดาแล้วให้กินยาลดกรดรอดูอาการ

สิ่งที่ช่วยแยกได้คือของที่มาพร้อมกัน หากอาการแน่นท้องนั้นมาพร้อมเหงื่อแตกทั้งที่ไม่ได้ร้อน หน้าซีด เหนื่อยหอบผิดปกติ ใจสั่น ปวดร้าวไปที่กราม คอ ไหล่ หรือแขน หรือเกิดขึ้นตอนออกแรงแล้วดีขึ้นตอนพัก ให้ถือว่าเป็นเรื่องของหัวใจไว้ก่อนจนกว่าจะพิสูจน์ได้เป็นอย่างอื่น

หลักที่ปลอดภัยที่สุดสำหรับครอบครัวคือ อย่าใช้เวลาไปกับการลองยาขับลมหรือยาลดกรดเพื่อดูว่าดีขึ้นไหม ในกรณีที่มีสัญญาณข้างต้นร่วมด้วย เพราะเวลาที่เสียไปในชั่วโมงแรกมีผลต่อผลการรักษาโดยตรง การโทรขอความช่วยเหลือแล้วปรากฏว่าไม่ใช่โรคหัวใจ เป็นผลลัพธ์ที่ดีกว่าการรอแล้วพบว่าใช่