ริดสีดวงเกิดจากกลุ่มหลอดเลือดบริเวณทวารหนักที่โป่งพองและมีเลือดคั่ง ปัจจัยที่ทำให้เกิดคือแรงดันที่กดลงบริเวณนั้นซ้ำ ๆ ซึ่งในผู้สูงอายุมาจากการเบ่งถ่ายที่ใช้แรงมากและใช้เวลานานเป็นหลัก ท้องผูกเรื้อรังจึงไม่ใช่แค่โรคร่วม แต่มักเป็นต้นทางโดยตรง การแก้ที่ก้อนโดยไม่แก้ที่การขับถ่ายจึงเป็นการรักษาปลายเหตุที่กลับมาเป็นซ้ำได้เสมอ

สาเหตุของท้องผูกในวัยนี้ซับซ้อนกว่าที่คนทั่วไปคิด ลำไส้เคลื่อนตัวช้าลงตามวัย ความรู้สึกกระหายน้ำลดลงทำให้ดื่มน้ำน้อยโดยไม่รู้ตัว การเคลื่อนไหวที่ลดลงหลังเจ็บป่วยหรือหลังหกล้มทำให้ลำไส้ทำงานช้าลงอีก และยาหลายกลุ่มที่ผู้สูงอายุใช้อยู่ก็มีผลทำให้ท้องผูกเป็นผลข้างเคียง โดยเฉพาะในท่านที่ใช้ยาหลายชนิดพร้อมกัน ซึ่งเป็นเรื่องที่ควรให้แพทย์หรือเภสัชกรทบทวนรายการยาทั้งหมดในคราวเดียว

พฤติกรรมในห้องน้ำเองก็มีส่วน การนั่งบนชักโครกนานเกินจำเป็นโดยไม่รู้ตัว เช่น นั่งอ่านหนังสือหรือดูโทรศัพท์ ทำให้บริเวณทวารหนักถูกกดทับนานและเลือดคั่งมากขึ้น เช่นเดียวกับการกลั้นเมื่อรู้สึกปวดถ่ายเพราะห้องน้ำอยู่ไกล อากาศหนาว หรือไม่อยากรบกวนลูกหลานกลางดึก ทั้งหมดนี้เป็นจุดที่ครอบครัวปรับได้โดยไม่ต้องใช้เงิน

ลักษณะที่มักเข้าได้กับริดสีดวงคือเลือดสีแดงสด ปริมาณไม่มาก มาตอนท้ายของการถ่าย เคลือบอยู่ที่ผิวนอกของอุจจาระหรือหยดลงในโถหลังถ่ายเสร็จ พบติดกระดาษชำระ และสัมพันธ์ชัดเจนกับช่วงที่ท้องผูกหรือเบ่งมาก ริดสีดวงภายในมักไม่ปวดนัก ส่วนริดสีดวงภายนอกที่มีลิ่มเลือดอุดตันจะปวดมากและคลำได้เป็นก้อนแข็งที่ขอบทวาร

ลักษณะที่ไม่ควรเหมาว่าเป็นริดสีดวงได้แก่ เลือดที่ปนคลุกอยู่ในเนื้ออุจจาระไม่ใช่แค่เคลือบผิว อุจจาระสีดำเหนียวคล้ายยางมะตอยซึ่งบ่งถึงเลือดออกจากทางเดินอาหารส่วนบนและถือเป็นเรื่องเร่งด่วน มีมูกปนเลือด อุจจาระลำเล็กลงกว่าเดิมอย่างต่อเนื่อง หรือมีการเปลี่ยนนิสัยการขับถ่ายที่กินเวลานานเกินสองถึงสามสัปดาห์ เช่น สลับท้องเสียกับท้องผูกโดยไม่มีเหตุอธิบาย

สัญญาณทั่วร่างกายมีน้ำหนักไม่น้อยกว่าลักษณะของเลือด น้ำหนักที่ลดลงโดยไม่ได้ตั้งใจ อาการเหนื่อยง่ายผิดปกติ ใจสั่น หน้ามืดเวลาลุกยืน หรือเล็บและเปลือกตาด้านในซีดลง ล้วนเป็นสิ่งที่ควรเล่าให้แพทย์ฟัง เพราะการเสียเลือดเรื้อรังทีละน้อยทำให้เกิดภาวะซีดได้โดยที่ครอบครัวไม่ทันสังเกต และในผู้สูงอายุภาวะซีดยังทำให้ความสามารถในการทำกิจวัตรประจำวันลดลงเร็วกว่าที่คาด

ผู้สูงอายุจำนวนมากใช้ยาที่ทำให้เลือดแข็งตัวช้าลงหรือยาต้านเกล็ดเลือด ด้วยเหตุผลที่จำเป็น เช่น ภาวะหัวใจเต้นผิดจังหวะหรือประวัติหลอดเลือดสมอง เมื่อมีเลือดออกทางทวารในท่านกลุ่มนี้ ปริมาณเลือดอาจมากกว่าและหยุดยากกว่าคนทั่วไป เส้นแบ่งความเร่งด่วนจึงขยับเข้ามาใกล้ขึ้น และสิ่งที่คนทั่วไปอาจรอดูได้หนึ่งวัน ในท่านกลุ่มนี้ควรปรึกษาเร็วกว่านั้น

สิ่งที่ห้ามทำเด็ดขาดคือการหยุดยาเหล่านี้เองเพราะเห็นเลือดออก การหยุดกะทันหันเพิ่มความเสี่ยงของลิ่มเลือดอุดตันที่อันตรายกว่าการเสียเลือดเล็กน้อยมาก สิ่งที่ถูกต้องคือติดต่อแพทย์ผู้สั่งยาหรือสถานพยาบาลที่ดูแลเพื่อให้ท่านเป็นผู้ตัดสินว่าจะปรับอย่างไร และเตรียมรายการยาทั้งหมดไปด้วยทุกครั้ง

ครอบครัวควรเตรียมข้อมูลชุดนี้ไว้ล่วงหน้าในบัตรฉุกเฉินหรือสมุดประจำตัวของท่าน ได้แก่ ชื่อยาที่ใช้อยู่ทั้งหมด โรคประจำตัว ชื่อโรงพยาบาลที่รักษาประจำ และเบอร์ติดต่อผู้ดูแลหลัก เพราะเมื่อเกิดเลือดออกมากขึ้นมาจริง ๆ เวลาที่ใช้ค้นข้อมูลเหล่านี้คือเวลาที่หายไปจากการรักษา

การแช่ก้นในน้ำอุ่นเป็นวิธีบรรเทาความไม่สบายที่ใช้กันมานานและทำได้ที่บ้าน แต่ในผู้สูงอายุมีข้อควรระวังเพิ่มสองข้อ ข้อแรกคือเรื่องอุณหภูมิ ท่านที่มีเบาหวานมานานหรือมีปลายประสาทเสื่อมอาจรู้สึกร้อนช้ากว่าปกติจนผิวลวกได้ จึงควรให้ผู้ดูแลทดสอบน้ำด้วยข้อศอกหรือเทอร์โมมิเตอร์แทนการให้ท่านลองด้วยมือ ข้อที่สองคือเรื่องการลุก ควรลุกจากการนั่งแช่อย่างช้า ๆ และมีที่จับ เพราะความอุ่นทำให้หลอดเลือดขยายและเกิดภาวะความดันตกเมื่อเปลี่ยนท่าได้ง่ายขึ้น

เรื่องใยอาหารต้องทำคู่กับน้ำเสมอ การเพิ่มผัก ผลไม้ หรือใยอาหารชนิดผงโดยไม่เพิ่มน้ำไปด้วยกลับทำให้อุจจาระแข็งขึ้นและเบ่งหนักกว่าเดิม นอกจากนี้ควรค่อย ๆ เพิ่มทีละน้อยเพื่อลดอาการอึดอัดแน่นท้อง และในท่านที่มีภาวะกลืนลำบากหรือมีข้อจำกัดเรื่องน้ำจากโรคหัวใจหรือโรคไต ต้องคุยกับแพทย์ก่อนปรับ เพราะคำแนะนำทั่วไปอาจไม่เหมาะกับท่าน

ท่านั่งถ่ายมีผลมากกว่าที่คิด การให้เท้าวางถึงพื้นหรือวางบนเก้าอี้เตี้ยที่มั่นคงช่วยให้มุมของลำไส้ตรงเหมาะกับการถ่ายมากขึ้น ลดแรงเบ่งลงได้จริงโดยไม่ต้องซื้ออะไรใหม่ และควรตกลงกันว่าไม่นั่งชักโครกนานเกินจำเป็น หากยังไม่ถ่ายก็ลุกออกมาก่อนแล้วกลับมาใหม่ ซึ่งได้ผลดีกว่าการฝืนนั่งเบ่งต่อ

เรื่องเลือดออกทางทวารเป็นหัวข้อที่ผู้สูงอายุจำนวนมากไม่พูด โดยเฉพาะเมื่อผู้ดูแลเป็นลูกคนละเพศหรือเป็นลูกสะใภ้ ท่านมักกดชักโครกทิ้งทันทีและตอบว่าไม่มีอะไรเมื่อถูกถามตรง ๆ ผลคือครอบครัวไม่เคยเห็นของจริงสักครั้งและเล่าให้แพทย์ฟังไม่ได้ว่าเลือดมีลักษณะอย่างไร ซึ่งเป็นข้อมูลที่เปลี่ยนแนวทางการตรวจได้มาก

วิธีที่ได้ผลกว่าคือเปลี่ยนจากการถามเป็นการสร้างเงื่อนไขให้เล่าได้ง่าย เช่น บอกล่วงหน้าว่าถ้าวันไหนเห็นเลือดขอให้บอกก่อนกดชักโครก โดยอธิบายว่าเป็นข้อมูลที่หมอถาม ไม่ใช่การจับผิด วางสมุดเล่มเล็กกับปากกาไว้ในห้องน้ำให้จดเองได้ หรือให้ท่านเล่ากับคนในบ้านที่ท่านสบายใจที่สุดแล้วให้คนนั้นเป็นผู้ส่งต่อข้อมูล

สิ่งที่ควรหลีกเลี่ยงคือการตกใจเสียงดังหรือแสดงความรังเกียจเมื่อเห็นเลือด เพราะปฏิกิริยาครั้งเดียวทำให้ท่านปิดเรื่องนี้ไปอีกหลายเดือน การตอบสนองที่ดีคือรับรู้อย่างสงบ ขอบคุณที่ท่านบอก แล้วบันทึกรายละเอียดไว้ ทั้งวันเวลา ปริมาณโดยประมาณ สี และความสัมพันธ์กับการถ่าย เพื่อให้แพทย์เห็นภาพรวมในนัดถัดไป