ฝุ่นขนาดเล็กระดับ PM2.5 เล็กพอจะลงลึกถึงปอดส่วนปลาย ในคนที่หลอดลมไวหรือถุงลมเสียหายอยู่แล้ว ฝุ่นเหล่านี้กระตุ้นให้หลอดลมอักเสบและหดเกร็งง่ายขึ้น อาการหอบ ไอ และเสมหะเพิ่มได้ในวันที่ฝุ่นสูง องค์การอนามัยโลกถือว่ามลพิษทางอากาศเป็นปัจจัยเสี่ยงสำคัญต่อโรคปอดและหัวใจ และกลุ่มผู้ป่วยโรคเรื้อรังเป็นกลุ่มที่ควรระวังเป็นพิเศษ

ผู้สูงอายุยังมีแนวโน้มปอดสำรองน้อยลงตามวัย เมื่อรวมกับภาวะเปราะบางหรือโรคร่วมอย่างเบาหวานและหัวใจ อาการที่ดูเหมือนแค่ไอมากขึ้นอาจทรุดลงเร็วกว่าที่คาด จึงควรมีแผนไว้ล่วงหน้าตั้งแต่ก่อนฤดูฝุ่น

ในผู้ป่วยโรคปอดเรื้อรัง แพทย์หลายแห่งทำแผนปฏิบัติการสำหรับอาการกำเริบ โดยแบ่งเป็นระดับ เช่น วันที่อาการปกติทำอะไร วันที่เริ่มแย่ลงทำอะไร และวันที่ต้องมาหาแพทย์หรือโทรเรียกรถ ผู้ป่วยบางรายแพทย์ระบุไว้ด้วยว่าถ้าอาการเข้าระดับไหนให้ใช้ยาตัวใดเพิ่ม การเตรียมตัวที่ดีที่สุดคือถามแพทย์ในนัดครั้งหน้าว่าขอแผนแบบนี้ได้ไหม และให้เขียนลงกระดาษที่ติดตู้เย็นหรือเก็บในกระเป๋าฉุกเฉิน

ถ้าแพทย์ยังไม่เคยให้แผนแบบนี้ ลองเตรียมคำถามไปถาม เช่น วันที่ฝุ่นสูงควรงดกิจกรรมแค่ไหน ถ้าไอเสมหะเปลี่ยนสีควรทำอย่างไร ควรวัดค่าออกซิเจนที่บ้านหรือไม่ ถ้าวัดแล้วค่าเท่าไรต้องโทรหา และมียาสำรองที่ควรมีติดบ้านไหม คำตอบควรจดไว้ ไม่ควรเดาจากสื่อออนไลน์

ผู้ป่วยที่ใช้เครื่องพ่นยาที่บ้านควรทดสอบเครื่องก่อนวันที่ต้องใช้จริง เปิดเครื่องแล้วดูว่าพ่นละอองได้ปกติ สายยางไม่แตกหรือหักพับ ถ้วยยาและหน้ากากไม่มีรอยร้าวหรือคราบสะสม ชุดที่เก่าและเปื้อนสะสมจะพ่นได้ไม่เต็มที่และเป็นแหล่งเชื้อ วิธีล้างและความถี่ที่แนะนำมีอยู่ในบทความเรื่องทำความสะอาดถ้วยและหน้ากากเครื่องพ่นยา ควรทำตามคู่มือของผู้ผลิต

ควรมีชุดถ้วยและสายสำรองอย่างน้อยหนึ่งชุด เพราะเมื่อชุดหลักเสียกลางคืนหรือวันหยุดจะหาซื้อยาก ชนิดของเครื่องมีผลกับการใช้งาน เครื่องแบบคอมเพรสเซอร์ใช้ไฟบ้านเป็นหลัก เครื่องแบบพกพาที่ใช้แบตเตอรี่ต้องชาร์จให้เต็มไว้เสมอ รายละเอียดการเลือกอยู่ในบทความเปรียบเทียบเครื่องพ่นยาแบบพกพากับแบบคอมเพรสเซอร์

อย่าลืมวันหมดอายุของยาพ่นและยาที่ใช้กับเครื่อง ยาบางชนิดเปิดแล้วมีอายุสั้นกว่าที่ระบุบนกล่อง ให้ถามเภสัชกรเมื่อรับยาแล้วจดวันเปิดไว้บนหลอดหรือขวด

ฤดูฝุ่นเป็นช่วงที่ใช้ยาพ่นบ่อยขึ้น ถ้ายาหมดกลางสัปดาห์จะเป็นเรื่องใหญ่ ควรดูปริมาณยาที่เหลือก่อนนัดทุกครั้งและเผื่อวันไว้ ถ้าใกล้หมดให้ติดต่อโรงพยาบาลหรือร้านยาที่เภสัชกรรู้จักผู้ป่วยล่วงหน้า อย่ารอวันสุดท้าย เครื่องมือจดตารางรับยาช่วยให้ลูกหลานเห็นภาพตรงกัน

เรื่องไฟฟ้าก็สำคัญ ถ้าไฟดับตอนหอบ เครื่องพ่นไฟบ้านใช้ไม่ได้ ควรรู้ล่วงหน้าว่ามีทางเลือกอะไร เช่น เครื่องที่ใช้แบตเตอรี่ แหล่งไฟสำรอง หรือยาพ่นแบบสูดที่แพทย์สั่งไว้เผื่อกรณีนี้ การเลือกวิธีสำรองเป็นเรื่องที่ต้องคุยกับแพทย์ เพราะยาแต่ละรูปแบบใช้แทนกันไม่ได้เสมอไป

ไม่จำเป็นต้องทำให้ทั้งบ้านสะอาด ห้องนอนหรือห้องที่ผู้ป่วยอยู่นานที่สุดเป็นห้องที่ควรให้ความสำคัญ ปิดประตูหน้าต่างช่วงฝุ่นสูง อุดช่องที่ลมลอดเข้าได้ง่าย เครื่องฟอกอากาศช่วยลดฝุ่นในห้องได้ แต่ขนาดห้องและการดูแลไส้กรองมีผลมาก ข้อจำกัดของเครื่องฟอกอากาศกับผู้ป่วยโรคปอดอธิบายไว้ในบทความเฉพาะ ลองอ่านก่อนตัดสินใจซื้อ

หน้ากากที่ใช้ป้องกันฝุ่นละเอียดต้องแนบใบหน้าจริง ถ้ามีช่องว่างข้างจมูกหรือแก้ม ฝุ่นก็ลอดเข้ามา และสำหรับผู้ป่วยโรคปอดเรื้อรังบางราย หน้ากากแนบหน้าแน่นทำให้หายใจเหนื่อยขึ้น ควรถามแพทย์ว่าใช้หน้ากากแบบไหนได้ ใช้นานเท่าไร และใส่ตอนทำกิจกรรมอะไร ไม่ควรเอาหน้ากากมาใส่เพราะเห็นว่าดีแล้วหายใจฝืด

ระดับที่ต้องโทร 1669 ทันที ได้แก่ หอบจนพูดไม่เป็นประโยค ใช้กล้ามเนื้อคอและซี่โครงช่วยหายใจชัด ริมฝีปากหรือปลายนิ้วเขียว สับสนหรือซึมผิดปกติ เจ็บหน้าอกรุนแรง และหายใจไม่ดีขึ้นหลังใช้ยาพ่นตามแผนแล้ว ระดับที่ควรไปสถานพยาบาลภายในวันเดียวกัน ได้แก่ ไอมากขึ้นกว่าปกติ เสมหะเปลี่ยนสีหรือมากขึ้น มีไข้ หรือต้องใช้ยาพ่นถี่กว่าที่เคย

ผู้ป่วยบางรายมีเครื่องวัดออกซิเจนที่ปลายนิ้ว ค่าที่ได้เป็นข้อมูลประกอบ ต้องรู้ค่าพื้นฐานของตัวเองตอนสบายดีและเทียบกับที่แพทย์กำหนด ไม่ควรตีความเอง ถ้าคุณวัดแล้วต่ำกว่าที่แพทย์ตกลงไว้ให้โทรตามแผน วิธีจดค่าตอนพักและตอนออกแรงมีรายละเอียดในบทความเรื่องเครื่องวัดออกซิเจนที่บ้าน

เมื่อไปพบแพทย์ ให้เอาสมุดจดมาด้วย ข้อมูลที่ช่วยได้มากคือ วันที่ฝุ่นสูงมีอาการอย่างไร ใช้ยาพ่นกี่ครั้งต่อวัน นอนราบได้หรือไม่ และกิจกรรมที่ทำได้ลดลงแค่ไหน